Қазақстанда алаяқты тегін әрі бірнеше минутта тексеруге болады. Компания немесе ЖК салық қызметінің порталында, eGov-та және борышкерлер тізілімінде БСН не ЖСН арқылы тексеріледі. Қаржы ұйымын ҚНРДА лицензиялар тізілімінен және ҚМА-ның қаржы пирамидалары тізімінен қарауға болады. Сайт пен сілтемені Антифрод-орталықтың antifraud.kz порталы арқылы тексерген жөн. Ал «алаяқтардың нөмірлері» жазылған ортақ ашық база жоқ: күдікті нөмірлерді байланыс операторлары Ұлттық банкпен бірге бұғаттайды.
Компанияны немесе ЖК-ны БСН арқылы қалай тексеруге болады
Ақша төлемес бұрын сатушыдан не мердігерден БСН (ЖШС үшін) немесе ЖСН (ЖК үшін) сұраңыз. Бұл — 12 таңбалы сан. Нөмірін бермесе, бұл жақсы белгі емес. Одан кейін оны ресми сервистерден тексеріңіз. Мемлекеттік кірістер комитеті бұл сервистерді ескі kgd.gov.kz сайтынан жаңа portal.kgd.gov.kz порталына көшіріп жатыр.
- Салық төлеуші туралы мәлімет — компания бар ма, қашан тіркелген, қандай салық режимінде.
- Сенімсіз салық төлеушілер — банкроттар, әрекетсіз фирмалар және заңды мекенжайында жоқ ұйымдар.
- Жалған кәсіпорындар мен жалған мәмілелер — сот шешімі бойынша тауарды тек қағаз жүзінде «сатқан» фирмалар.
- Тарату — компания дәл қазір жабылып жатқан жоқ па.
- Салық берешегі — берешектің бар-жоғы туралы анықтама.
eGov порталынан заңды тұлға туралы анықтаманы тегін алуға болады: директоры, құрылтайшылары, мекенжайы. Әділет министрлігінің борышкерлер тізілімінен адамның не фирманың атқарушылық іс жүргізуі бар-жоғын көресіз. «Сенімді серіктестің» сот орындаушыларында қарызы болса, ойланған жөн.
Қазақстанда алаяқтардың ресми тізілімі бар ма
Бар, бірақ ол жақында ғана пайда болды және оған тек сотталғандар енеді. 2026 жылғы 19 мамырдан бастап Қаржылық мониторинг агенттігінің (ҚМА) экономикалық қылмыстарға қатысы бар адамдардың жария тізілімі туралы қағидалары күшіне енді. Оған айыптау үкімі заңды күшіне енген адамдар ғана кіреді. Тізілімде аты-жөні, туған күні, Қылмыстық кодекстің бабы, ал компания пайдаланылса — оның атауы мен БСН-і көрсетіледі. Қаржы пирамидалары бойынша істерде жобаның атауы да жазылады. Тізілім Экономикалық тергеу қызметінің сайтында орналасады және тоқсан сайын жаңартылады. Сотталғандығы алынса немесе өтелсе, жазба өшіріледі.
Ақша салғысы келетіндерге тағы екі тізім пайдалы:
- ҚМА-ның қаржы пирамидалары тізімі gov.kz сайтында. Онда үш топ бар: тергеудегі жобалар, сотқа жеткен істер және үкім шыққан пирамидалар.
- ҚНРДА лицензиялар тізілімі — Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінікі. Мұнда брокердің, банктің не МҚҰ-ның қолданыстағы лицензиясы бар-жоғы көрінеді. Агенттік ескерткендей, «халықаралық лицензиясы бар» немесе «лицензия күтіп отырған» фирманың қазақстандықтарға қызмет көрсетуге құқығы жоқ.
Ақша салмай, көмектескіңіз келсе, тексеру тәсілі ұқсас. Оны қайырымдылық қорын тексеру туралы мақалада талдадық.
Телефон нөмірін алаяқтыққа қалай тексеруге болады
Нөмірді енгізіп, қоңырау шалған адамның алаяқ екенін білетін ашық мемлекеттік база Қазақстанда жоқ. Мұнда басқа тәсіл жұмыс істейді. 2025 жылғы 18 қарашадан бастап байланыс операторлары күдікті қоңыраулар мен SMS-тарды өздері іздеп, деректерді Ұлттық банктің Антифрод-орталығына беруге міндетті. Абонент шағымданса, операторда тексеруге екі жұмыс күні бар. Алаяқтық расталса, нөмір өшіріледі.
2026 жылғы қазанда Ұлттық банк antifraud.kz сайтын іске қосты. Онда:
- күдікті сайтты, сілтемені не инвестициялық компанияны сенімді сервистер анықтамалығымен салыстыруға;
- алаяқтықтың жаңа схемалары туралы оқуға;
- биометрия арқылы деректеріңіздің Антифрод-орталық базасында бар-жоғын тексеруге (тәулігіне бір рет);
- «Фродди» ЖИ-көмекшісіне сұрақ қоюға болады.
Ең оңай тексеру — тұтқаны қойып, банктің не мекеменің ресми сайтындағы нөмірге өзіңіз қайта қоңырау шалу. Ұлттық банк бөлек ескертеді: оның қызметкерлері адамдарға қоңырау шалмайды және олардың шотына қызмет көрсетпейді. Ұлттық банктің кеңес беру нөмірі — 1477. 1414 нөмірі — eGov байланыс орталығы, бірақ алаяқтар өздерін соның атынан таныстырып, SMS-кодты алдап алады. SMS-кодты ешкімге айтпаңыз.
Алаяқтың деректерін интернетте жариялауға бола ма
Бұл — бұрыннан келе жатқан дау. 2010 жылдардың ортасында-ақ қазнетте алаяқтардың, борышкерлер мен адал емес жалға алушылардың «қара тізімі» жарияланған сайттар пайда болды. Сол кезде заңгерлер олардың заңдылығы туралы таласты. Содан бері жауап өзгерген жоқ: адамның келісімінсіз оның аты-жөнін, ЖСН-ін, мекенжайы мен телефонын жариялауға болмайды, тіпті ол сізді алдаса да.
«Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң бөтен адамның деректерін келісімсіз таратуға тыйым салады. Бұл үшін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 79-бабы бойынша айыппұл салынады. Тақырыпқа қатысты толығырақ — дербес деректер туралы заң жайлы материалда. Ал сіз адамды алаяқ деп атасаңыз, бірақ сот мұны растамаса, ол сізге ӘҚБтК-нің 73-3-бабы бойынша жала жапқаны үшін арыз бере алады. Айыппұлдар мынадай (2026 жылы АЕК — 4325 теңге):
| ӘҚБтК-нің 73-3-бабы бойынша бұзушылық | Айыппұл | Теңгемен (2026) |
|---|---|---|
| Ауырлататын мән-жайсыз жала жабу | 160 АЕК | 692 000 |
| Интернетте немесе БАҚ-та жала жабу | 180 АЕК | 778 500 |
| Ауыр қылмыс жасады деп жалған айыптау | 200 АЕК | 865 000 |
Схеманың өзі туралы айтуға болады: сізді қалай алдады, қай сайттан, қандай сөз айтты. Ал жеке деректерді полицияға берген дұрыс — олар іс үшін керек. Өзіңіз туралы не жарияламау керегін әлеуметтік желідегі қауіпсіздік туралы мақаладан оқыңыз.
Алданып қалсаңыз, не істеу керек
- Бірден банкіңізге қоңырау шалып, картаны және аударымды бұғаттауды сұраңыз.
- Полицияға 102 нөмірі арқылы немесе жақын бөлімшеге арыз беріңіз. Хат алмасудың скриншоттарын, нөмірлерді, түбіртектерді сақтаңыз.
- «Банктен» немесе «Ұлттық банктен» хабарласса, бұл туралы 1477 байланыс орталығына айтыңыз.
- Қоңырау шалған нөмірге байланыс операторына шағым түсіріңіз. Сонда ол тезірек өшіріледі.
