Қазақстанда кез келген сау ересек адам қан тапсыра алады: 18 жастан асқан, салмағы 50 келіден кем емес болуы және қан орталығына жеке куәлігімен келуі керек. Әдетте донорлар қанды тегін тапсырады. Олар тамаққа арналған өтемақы — 0,25 АЕК (2026 жылы шамамен 1081 теңге) алады және қан тапсырған күні жалақысы сақталып, жұмыстан босатылады. Қан үшін ақшаны тек орталық өзі шақырған адамдарға төлейді: 450 мл қан үшін — 2 АЕК (8650 теңге), плазма үшін — 4 АЕК-тен (17 300 теңге) бастап.
Кім қан доноры бола алады
Заң бойынша 18 жастан асқан, салмағы 50 келіден кем емес әрекетке қабілетті адам донор бола алады. Қан тапсырар алдында денсаулығы тексеріледі: АИТВ, В және С гепатиті, мерез және бірқатар созылмалы ауруы бар адамдар қан тапсыра алмайды. Уақытша тыйымдар да бар — мысалы, жақында ауырып тұрса немесе ота жасатса. Қарсы көрсетілімдердің толық тізімі қан орталықтарының сайтында бар, ал түпкілікті шешімді орнында дәрігер қабылдайды.
Барлығы былай өтеді:
- қан орталығында сауалнама толтырып, жалпы қан талдауын тапсырасыз;
- терапевт донорды қарап, рұқсат береді;
- қан тапсыру 10–15 минутқа созылады, әдеттегі көлемі — 450 мл;
- одан кейін 10–15 минут отырып демалу керек.
Дайындық қиын емес. 72 сағат бұрын аспирин мен ауырсынуды басатын дәрі ішпеңіз, 48 сағат бұрын — алкоголь. Алдыңғы күні майлы, қуырылған, ащы және ысталған тағам жемеңіз. Таңертең жеңіл таңғы ас ішіп, тәтті шай ішіңіз. Қан тапсырудан 2 сағат бұрын және 2 сағат кейін темекі шекпеңіз.
Қанды қаншалықты жиі тапсыруға болады
| Не тапсырасыз | Үзіліс | Жылына неше рет |
|---|---|---|
| Тұтас қан | кемінде 2 ай | әйелдер — 4 ретке дейін, ерлер — 5 ретке дейін |
| Плазма немесе тромбоцит | 2 аптадан бастап | дәрігердің шешімі бойынша |
2026 жылы қан донорларына қанша төленеді
Адамдардың көбі қанды өтеусіз тапсырады. Оларға тегін тамақтың ақшалай баламасы — 0,25 АЕК беріледі. АЕК 4325 теңге болғанда, бұл шамамен 1081 теңге. Бұл сома 20 жылға жуық өзгерген жоқ. 2026 жылғы сәуірде депутаттар оны 1–1,25 АЕК-ке дейін көтеруді ұсынды. Қаржы министрлігі 2028 жылғы 31 желтоқсанға дейін жаңа әлеуметтік шығындарға мораторий барын айтып, донорларды ақшасыз марапаттау жолын қарастыруға кеңес берді.
Ақылы түрде қан тапсыру да бар, бірақ тек қан орталығының шақыруы бойынша. Сирек қан тобы не резус-факторы бар адамдарды, түнде және демалыс күндері шұғыл қан тапсыруға немесе белгілі бір топтағы қан ұзақ уақыт жетіспегенде шақырады. Төлем мөлшері Денсаулық сақтау министрлігінің № ҚР ДСМ-111/2020 бұйрығымен бекітілген:
| Донор не тапсырады | Төлем | Теңгемен (2026) |
|---|---|---|
| Тұтас қан, 450 мл | 2 АЕК | 8 650 |
| Эритроциттер (аферез) | 2 АЕК | 8 650 |
| Тромбоциттер, бір доза | 1 АЕК | 4 325 |
| Плазма, 550 мл | 4 АЕК | 17 300 |
| Иммунды плазма | 7 АЕК | 30 275 |
| Изоиммунды плазма (резусқа қарсы антиденесі бар) | 8 АЕК | 34 600 |
Ақша қан тапсырған күні қолма-қол беріледі немесе екі банктік күн ішінде шотқа аударылады.
Донорларға қандай жеңілдік бар және құрметті донор қалай атануға болады
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекске сәйкес жұмыс беруші донорды тексерілетін және қан тапсыратын күні жұмыстан босатып, орташа жалақысын сақтауға міндетті.
2026 жылғы шілдеде Қазақстанда «Құрметті донор» ведомстволық белгісі қайта енгізілді. Оны қан немесе тромбоцитті кемінде 40 рет, не плазманы кемінде 70 рет тегін тапсырған адамдар алады. Белгіні шетелдіктер де ала алады. Алғаш болып оны осы шарттарды орындаған 481 донор алады. Белгіге қатысты бөлек ақшалай төлем туралы Денсаулық сақтау министрлігі айтқан жоқ.
Алматы мен Астанада қанды қайда тапсыруға болады
Қанды облыстық және қалалық қан орталықтары қабылдайды. Астанадағы негізгі орталық — сол жағалаудағы Керей-Жәнібек хандар көшесі, 10 мекенжайындағы Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы. 2025 жылғы наурыздан бастап оң жағалау тұрғындары қанды № 2 емхананың филиалындағы орталық пунктінде тапсыра алады. Ол Ә. Молдағұлова көшесі, 33 мекенжайында, жұмыс күндері 8:30-дан 17:00-ге дейін жұмыс істейді. Алматыда қанды қалалық Қан орталығы қабылдайды. Мекенжайды, жұмыс уақытын және көшпелі акцияларды өз қалаңыздағы орталықтың сайтынан не әлеуметтік желісінен нақтылаған жөн.
Қазақстанда донорлық қан неге жетіспейді
Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, жыл сайын 180 мыңнан астам адам донор болады. Олар шамамен 255 мың рәсімнен өтеді, бұл 80 мыңнан астам науқасқа жетеді. Бірақ қанды көп жинап қоюға болмайды: эритроциттер шамамен 40 күн сақталады, сондықтан қан күн сайын керек. Тек Астанада ғана күн сайын 150-ге жуық донор қажет. Көбіне бірінші және екінші топтағы қан, әсіресе бірінші теріс топ жетіспейді.
Сондықтан қан орталықтары үнемі акция өткізеді. Ең үлкені — 14 маусымдағы Дүниежүзілік донор күніне орайластырылады. Алматыда өтеусіз донорлық акциялары көп жылдан бері өтіп келеді: қала БАҚ-тары олар туралы 2010 жылдардың өзінде жиі жазатын. Алматы Қан орталығының 2024 жылғы деректері бойынша, қалада жыл сайын 20 мыңнан астам адам қан тапсырады.
