Қазақстандағы үштілділік — мектеп түлегінің қазақ, орыс және ағылшын тілдерін білуін көздейтін бағыт. Ол ойластырылған түрде іске аспады. 2016 жылғы жоспар бойынша 2019 жылғы қыркүйектен бастап барлық жоғары сынып оқушылары физика, химия, биология және информатиканы ағылшын тілінде оқуы керек еді. Бірақ соңында бұл мектептің өз таңдауына берілді, ал 1-сыныптан ағылшын тілін оқыту тоқтатылды. Қазір қазақ мектептерінің 1-сыныбында тек қазақ тілі оқытылады, орыс тілі 2-сыныптан, ағылшын тілі 3-сыныптан басталады. Оқу-ағарту министрлігінің 2023 жылдың соңындағы дерегі бойынша, үш тілде оқыту бағдарламалары 117 мектепте жүріп, онда 63 мың бала оқыған.
Үштілділік деген не және идея қайдан шықты
«Тілдердің үштұғырлылығы» идеясын 2007 жылы Нұрсұлтан Назарбаев ұсынды. Сол жылы Білім министрлігі көптілді білім беру бағдарламасын бастады: үш тілге алғаш болып 27 тәжірибелік мектеп көшті. Үш тілде оқытатын мектептің үлгісі ретінде көбіне Назарбаев Зияткерлік мектептерін атайтын.
Кейін ағылшын тілі кіші сыныптарға да енгізіле бастады. 2012 жылы 165 мектепте ағылшын тілін 2-сыныптан оқыту тәжірибесі басталды, ал 2013 жылғы қыркүйектен бастап ол кезең-кезеңімен 1-сыныптан енгізілді. Содан кейін 2015–2020 жылдарға арналған үштілді білім берудің жол картасы қабылданды.
2019 жылдан бастап үш тілде оқыту қалай енгізілді
2016 жылғы сәуірде сол кездегі білім министрі Ерлан Сағадиев жоспарды жариялады. 2019 жылғы 1 қыркүйектен бастап 10–11-сыныптарда жаратылыстану циклінің төрт пәні аптасына 8 сағат ағылшын тілінде өтуі тиіс болды. Сол кезде қазақстандық БАҚ дәл осы туралы жазды: үш тілде оқыту 2019 жылдан бастап кезең-кезеңімен енгізіледі.
| Тіл | 2016 жылғы жоспар бойынша қандай пәндер |
|---|---|
| Қазақ тілі | қазақ тілі мен әдебиеті, Қазақстан тарихы, география, математика және басқалары |
| Орыс тілі | орыс тілі мен әдебиеті, дүниежүзі тарихы |
| Ағылшын тілі | физика, химия, биология, информатика (10–11-сыныптар) |
Басты мәселе бірден мұғалім тапшылығы болды. БҒМ дерегі бойынша, 2016–2018 жылдары тіл курстарын 11 423 педагог бітірді. Бірақ 2018 жылғы маусымда депутат Жамиля Нұрманбетова сабақты ағылшын тілінде толыққанды жүргізе алатын небәрі 725 мұғалім барын айтты. Бұл қажетті санның шамамен 2 пайызы ғана. Алғашқы курстар бір айдан үш айға дейін созылды, кейін оларды тоғыз айға дейін ұзартты. Депутат Ирина Смирнова оныншы сынып оқушыларының тек 10–15 пайызы ғана ағылшын тілін қажетті деңгейде білетінін айтқан.
Бағдарламаға ақша аянған жоқ: 2017 жылы 11,5 млрд теңге, 2018 жылы 8 млрд, 2019 жылы 6,5 млрд теңге бөлінді. Жаратылыстану пәндерін ағылшын тілінде өткізетін пилоттық мектептер саны 2017 жылғы 532-ден 2018 жылы 3372-ге жетті.
Қандай жоспарлардан бас тартылды
Шегіну 2019 жылға дейін-ақ басталды. 2017 жылғы желтоқсанда БҒМ физика, химия, биология және информатиканы қай тілде оқытуды әр мектеп өзі шешетінін мәлімдеді. Шешім мұғалімдердің дайындығы мен ата-аналардың пікірі ескеріліп қабылданады. 2019 жылғы қаңтарда үкімет ағылшын тіліне көшу «оқушылардың қалауы мен мектептің дайындығына қарай» жүретінін растады. Ол бәріне міндетті болған жоқ.
Кейін бастауыш мектеп те қайта қаралды:
- 2022/2023 оқу жылы. Оқу-ағарту министрі Асхат Аймағамбетов қазақ тілінде оқытатын мектептерде орыс және ағылшын тілдерін 1-сыныптан оқытуды тоқтатты. Ол алты жасар балаға бірден үш әліппені меңгеру қиын екенін айтты.
- 2023/2024 оқу жылы. Ағылшын тілі 2-сыныптан да алынып тасталды. Енді оны барлық мектепте 3-сыныптан оқытады.
Білім реформаларына кім, қашан жетекшілік еткенін 2016 жылдан бергі білім министрлері туралы материалдан білуге болады.
2026 жылға қарай үштілділіктен не шықты
Үштілділік стандарттың мақсаты болып қалды: мектеп кемінде үш тілді білетін азамат тәрбиелеуі керек. Бірақ оған жету жолы енді жұмсақ. Оқу-ағарту министрлігі мектептердің төрт моделін бөледі — қарапайым, екітілді, үштілді және көптілді. Пәндерді ағылшын тілінде оқытуға мұғалімі мен жағдайы бар мектептерде ғана рұқсат етіледі. 2023 жылдың соңында мұндай бағдарламалар 117 мектепте жүріп, 63 мың оқушыны қамтыды. Бұл 2018 жылғы 3372 пилоттық мектептен әлдеқайда аз.
Ағылшын тілі бойынша нәтиже әзірге мардымсыз. EF EPI халықаралық индексінде 2025 жылы Қазақстан 123 ел мен өңірдің ішінде 107-орын алды, ересектердің ағылшын тілін білу деңгейі «өте төмен» деп бағаланды. Ал қалған екі тілдің заң бойынша және санақ деректеріндегі жағдайы — бөлек әңгіме.
