Қазақстандағы дербес деректер туралы заң — 2013 жылғы 21 мамырдағы № 94-V «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заң. Ол мектепке бала мен отбасы туралы оқуға қажет әрі қағидаларда тікелей көрсетілген мәліметті ғана жинауға рұқсат береді. Қалғанына ата-ананың келісімі керек, ал ата-ана келісім бермеуге құқылы. Әдеттегі қабылдау үшін табыс, жалақы, пәтер көлемі және отбасылық жағдай қажет емес. Мектеп оларды талап етсе, білім басқармасына, дербес деректерді қорғау жөніндегі уәкілетті органға немесе прокуратураға шағым түсіруге болады.
Дербес деректер туралы заңда не жазылған
Дербес деректер — белгілі бір адамды анықтауға болатын кез келген мәлімет: аты-жөні, ЖСН, мекенжайы, телефоны, суреті, жұмыс орны, табысы. Оларды адамның өзінің немесе заңды өкілінің келісімімен ғана жинап, сақтауға болады (заңның 8-бабы). Бала үшін келісімді ата-анасы береді.
Негізгі талап 7-бапта бекітілген: деректер алдын ала айқындалған заңды мақсат үшін ғана жиналады. Сол мақсатқа қажет емес артық мәліметті өңдеуге болмайды. 12-бап бойынша міндетті орындауға «қажетті және жеткілікті» деректер ғана жиналады.
Келісімсіз деректер 9-бапта көрсетілген жағдайларда ғана алынады. Мысалы, сот пен құқық қорғау органдарының жұмысы үшін, мемлекеттік статистика үшін немесе басқа заң тікелей талап еткенде.
2026 жылы заң едәуір жаңарды. 2026 жылғы 24 маусымдағы № 326-VIII Заң бүркемелеу (маскирование) мен иесіздендіру (анонимизация) ұғымдарын, деректер қауіпсіздігін бұзу тізілімін енгізді. Деректерді өңдейтін ұйымдар шағын, орта және ірі болып бөлінді. Нормалардың көбі 2026 жылғы 1 шілдеде Цифрлық кодекспен бірге күшіне енді.
Мектеп қандай деректерді талап ете алады
Мектепке баланы қабылдау, оқыту және отбасымен байланысу үшін керек мәліметтер қажет. Оларды бермесеңіз, баланы қабылдау қиындауы мүмкін.
| Талап етуге болады | Тек келісіммен немесе ерекше жағдайда |
|---|---|
| Баланың аты-жөні, туған күні және ЖСН | Ата-ананың жұмыс орны мен лауазымы |
| Тұратын мекенжайы | Отбасының табысы, ата-ананың жалақысы |
| Ата-ананың немесе қамқоршының аты-жөні мен телефоны | Пәтердің көлемі мен бөлме саны |
| Оқуға қажет медициналық мәліметтер (екпелер, денсаулыққа байланысты шектеулер) | Отбасылық жағдай, некенің түрі |
| Қабылдау қағидаларында тікелей аталған құжаттар | Мектептің әлеуметтік желісіне арналған баланың суреті мен бейнесі |
Табыс туралы мәлімет отбасы көмек сұраған кезде керек. Мысалы, тегін тамақ немесе жалпыға бірдей міндетті оқыту қорынан көмек алу үшін. Бұл — аз қамтылған отбасылардың балаларына форма мен оқу құралдарын алуға жұмсалатын қаражат. Мұндай жағдайда табыс туралы құжатты тек көмекке өтініш берген отбасы ұсынады.
Отбасының әлеуметтік паспортын толтыру міндетті ме
Мұндай сауалнамалар туралы дау бұрыннан бар. 2015 жылы «Радиоточка» Алматы мектептері оқу жылының басында ата-аналарға «отбасының әлеуметтік паспортын» таратып жатқанын жазған. Сауалнамада ата-ананың лауазымы, тұрғын үйдің көлемі, неке жағдайы, тұрмысы және бір адамға шаққандағы табысы сұралған. Оны ерікті деп атағанымен, ата-аналар мұғалімдермен келіспеушілік болмасын деп толтырған.
Сол кезде Алматы қалалық білім басқармасы мұндай сауалнама туралы нұсқау бермегенін айтты. Басқарманың түсіндіруінше, әлеуметтік паспорт тек көмекке мұқтаж отбасыларға керек, ал қалғандары үшін оқушының жеке ісі жеткілікті.
Содан бері бұл қағида өзгерген жоқ: көмек сұрамаса, ата-ана тұрмысы мен табысы туралы сауалнаманы толтырмауға құқылы. Артық бағандарды бос қалдыруға немесе сауалнамаға бұл мәліметтерді жинауға келісім бермейтініңізді жазуға болады.
Ұқсас жағдай қазір де кездеседі. 2026 жылғы қаңтарда Алматыдағы мектеп чаттарында ата-аналардан аты-жөнін, туған күнін, жұмыс орнын және тұрғын үйі туралы мәліметті шұғыл жіберу сұралды. Бұл прокуратураның талабы деп айтылған. Бірақ Алматы қаласының прокуратурасы мұндай деректерді сұрамағанын мәлімдеді. Сондықтан мессенджерге дерек жіберу туралы кез келген өтінішті тексерген жөн: нөмірі мен қолы бар ресми хатты сұраңыз.
Дербес деректерді заңсыз жинағаны үшін қандай айыппұл бар
Жаза Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 79-бабында көзделген. 2025 жылғы 13 наурыздан бастап айыппұл көбейді. 2026 жылы АЕК 4 325 теңге.
- жеке тұлғаға — 30 АЕК, яғни 129 750 теңге;
- лауазымды адамға, мысалы мектеп директорына, — 60 АЕК, яғни 259 500 теңге;
- орта бизнеске — 100 АЕК, ірі бизнеске — 200 АЕК;
- қорғау нашар болып, деректер жария болса немесе бөгде адамдардың қолына түссе, айыппұл 2 000 АЕК-ке дейін жетеді.
Дербес деректер бойынша мектепке қайда шағымдануға болады
Қарапайымнан бастап, біртіндеп әрекет еткен ыңғайлы:
- Мектеп директоры. Қандай деректер қандай негізбен талап етіліп жатқанын көрсетіп, өтініш жазыңыз және жазбаша жауап сұраңыз.
- Аудандық немесе қалалық білім бөлімі не басқармасы. Өтінішті eOtinish.kz немесе eGov арқылы беруге болады.
- Дербес деректерді қорғау жөніндегі уәкілетті орган. Қазір бұл — Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі және оның Ақпараттық қауіпсіздік комитеті. Ол мектепті тексеріп, 79-бап бойынша жауапкершілікке тарта алады.
- Прокуратура — құқық жаппай бұзылса немесе жауап болмаса.
- Сот — заң бойынша заңсыз жиналған деректерді жоюды және келген зиянды өтеуді талап етуге болады (24-бап).
Сол 24-бапқа сәйкес мектептен өзіңіз бен балаңыз туралы қандай деректер бар екенін, олар не үшін керек екенін және қанша уақыт сақталатынын кез келген уақытта сұрай аласыз. Міндетті емес мәліметтерге берген келісімді жазбаша түрде кері қайтарып алуға болады.
