Герольд Бельгер (1934–2015) — қазақстандық жазушы, аудармашы әрі публицист. Ол Еділ бойы немістерінен шыққан. 1941 жылы бала кезінде жер аударылып, Қазақстанға келген. Қазақ ауылында өсіп, қазақ тілін ана тіліндей меңгерген. Бельгер 40-тан астам кітап пен 1600-ге жуық мақала жазды, қазақ классикасын орыс тіліне аударды. Өмірінің соңына дейін тіл, тәуелсіздік және ел тағдыры туралы ашық пікір айтып жүрді.
Герольд Бельгер өмірбаяны қысқаша
Бельгер 1934 жылғы 28 қазанда Энгельс қаласында, бұрынғы Еділ бойы немістері АКСР-інде дүниеге келді. 1941 жылы оның отбасын басқа кеңес немістерімен бірге Қазақстанға жер аударды. Олар Есіл өзенінің бойындағы ауылға, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысындағы Ысқақ Ыбыраев ауылының маңына қоныстанды. Әкесі фельдшер болып істеді.
Бала қазақ мектебіне барып, оны алтын медальмен бітірді. Кейін Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінде оқыды. Қазір бұл — Абай атындағы университет. Ол үш тілде еркін сөйлеп, еркін жазды: қазақша, орысша және немісше.
- Жұмысы: алдымен орыс тілінің мұғалімі, кейін «Жұлдыз» әдеби журналының қызметкері болды.
- 1964 жылдан — кәсіби жазушы, аудармашы және сыншы.
- 1971 жылдан — Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
- 1992 жылдан — неміс тіліндегі «Феникс» альманахының басшыларының бірі.
- 1994–1995 жылдары — Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
- Марапаттары: ПЕН-клуб сыйлығы және Бейбітшілік пен рухани келісім үшін Президент сыйлығы.
Бельгер 2015 жылғы 7 ақпанда, 81 жасқа қараған шағында дүниеден өтті. Азаматтық қоштасу рәсімі 10 ақпанда Әуезов атындағы Қазақ драма театрында өтті. Ол «Кеңсай-2» зиратына жерленді. Сол жерде 2015 жылғы қазанда, туған күніне орай, ескерткіш ашылды.
Герольд Бельгер шығармалары мен аудармалары
Оның ең танымал романдары — «Дом скитальца» («Кезбе үйі»), «Туюк Су» және «Разлад». Бұл кітаптарда ол жер аударылған немістердің тағдыры мен қазақ ауылының тіршілігі туралы жазды. Әдебиеттанушылардың айтуынша, неміс депортациясы тақырыбын ол алғаш көтергендердің бірі. Бұл тақырып «На сопках Маньчжурии» повесінде бар. Кейін оның «Записки старого толмача» деген естелік кітабы шықты.
Бельгер өмірінің көп бөлігін аудармаға арнады. Ол Бейімбет Майлин, Ғабит Мүсірепов, Әбдіжәміл Нұрпейісов және басқа да қазақ классиктерінің шығармаларын орыс тіліне аударды. Көркем аудармаға оны «Жұлдыз» журналындағы жұмыс алып келді. Сол кезде журналды Нұрпейісов басқарған еді. Бельгер «Қан мен тер» трилогиясының жолма-жол аудармасын жасады. Жолма-жол аударма деп мәтінді сөзбе-сөз дәл аударуды айтады. Кейін соның негізінде басқа автор көркем мәтін жазады.
Бельгер неміс аудармашысы Леонард Кошутқа Абайды неміс тіліне аударуға көмектесті. Ол өзінің ұстаздары деп Абайды, Гётені, Пушкин мен Лермонтовты атайтын.
Бельгердің тәуелсіздік пен ұлт мәселесі туралы көзқарасы
Бельгер жазушы ғана емес, өткір публицист те болды. Ол қазақ тілін қорғады. Қазақтар өзгелерге еліктемей, өз дәстүрін сақтауы керек деп санады. Қаны неміс бола тұра, қазақ мәдениетіне іштей сіңіп кетуге болатынын өз өмірімен көрсетті. Сондықтан көп адам үшін үлгі болды.
2009 жылғы желтоқсанда Азаттыққа берген сұхбатында ол билік пен зиялы қауым туралы қатаң сөйледі. Оның айтуынша, адамдар пікірін ашық айтудан қорқады, ал көп жазушы шенеуніктердің алдында жағымпазданады. Сол кезде ол Ұлттық бірлік доктринасына қарсы хатқа қол қойды. «Қазақстан ұлты» деген идеяға да қарсы шықты.
Мұндай ойларды ол кейін де айтты. «Радиоточка» порталы оның мына сөздері бар материалды жариялаған: армандаған әрі ұмтылған тәуелсіздік іс жүзінде шынайы тәуелсіздікке айналмады. Сөз бостандығы, тілдің рөлі, зиялы қауымның адалдығы — бұл тақырып оның бүкіл публицистикасына арқау болды.
Көп қазақстандық неміс сияқты Германияға көшкісі келмеді. Оны былай түсіндірді: жазушы ретінде Қазақстанда қалыптасты, оның шығармашылығы да осы елге керек.
Бельгерді бүгін неге қайта оқиды
Көпұлтты Қазақстан туралы әңгіме қозғалғанда Бельгер есімі әлі де алдыңғы қатарда тұр. Ол депортацияны өз басынан өткерді, үш тіл білді. Өмір бойы қазақ, орыс және неміс мәдениетін байланыстырды.
2021 жылғы наурызда Алматыда, Қабанбай батыр мен Шоқан Уәлиханов көшелерінің қиылысында Бельгерге ескерткіш ашылды. Бұл идеяны кинорежиссер Ермек Тұрсынов ұсынған, мүсіншісі — Нұрлан Далбай. Ашылу рәсімінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың үндеуі оқылды. Онда Бельгер Қазақстанның біртұтас халқын қалыптастыру ісіне қызмет етті деп жазылған. Жазушы серуендегенді жақсы көрген осы аллеядағы ескерткішке адамдар әлі күнге гүл қояды.
Қазақстанның түрлі қалаларында Бельгердің ескерткіштері мен мұражай бөлмелері бар, оның кітаптары бойынша әдеби кештер өтеді. Бір елде тұратын түрлі ұлт өкілдерін не біріктіреді деген дау шыққанда, оның тіл мен депортация туралы жазбалары әлі де жиі келтіріледі.
