Квазимемлекеттік сектор — мемлекет толық немесе ішінара иелік ететін компаниялар: ұлттық компаниялар, холдингтер, мемлекеттік кәсіпорындар, әкімдіктер мен министрліктердің үлесі бар ЖШС-лар. Премьер-министр Олжас Бектеновтің айтуынша, 2025 жылғы желтоқсанда Қазақстан экономикасындағы мемлекет үлесі ЖІӨ-нің 13,7%-ын құраған. 2021–2025 жылдарға арналған жекешелендіру жоспары аяқталды: бизнеске 977 млрд теңгеге 402 нысан берілді. 2026 жылдан бастап 2030 жылға дейінгі жаңа Оңтайландыру жоспары іске қосылды, ол 500 нысанды қамтиды.
Квазимемлекеттік сектор деген не
Квазимемлекеттік сектор (латынның quasi — «секілді» деген сөзінен) — министрлік те емес, жеке бизнес те емес, екеуінің ортасындағы құрылым. Компаниялар коммерциялық ұйым ретінде жұмыс істейді, бірақ олардың иесі — мемлекет. Оған мыналар кіреді:
- «Самұрық-Қазына» қоры және оның компаниялары — «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», «Қазақстан темір жолы», KEGOC, «Эйр Астана» және басқалар;
- «Бәйтерек» холдингі — Отбасы банк, «Даму» қоры сияқты даму институттары;
- «ҚазАгро» холдингі (қазір оның компаниялары «Бәйтерекке» берілген), ұлттық компаниялар және өңірлердегі әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар;
- әкімдіктердің мыңдаған коммуналдық кәсіпорны — емханалар, мектептер, көлік, су арнасы.
Ауқымы зор. Bes.media басылымы 2023 жылы сілтеме жасаған үкіметтің консультативтік құжатына сәйкес, мемлекетке квазимемлекеттік сектордың 5 582 субъектісі тікелей тиесілі болған. Олардың 96%-ы — бизнес емес, негізінен жергілікті билікке қарасты әлеуметтік мекемелер. 2020 жылы квазимемлекеттік секторда 1,1 млн адам, яғни барлық жұмыспен қамтылғандардың 12%-ы еңбек еткен.
Қазақстан экономикасындағы мемлекет үлесі
Үкімет экономикадағы мемлекет үлесін мемлекеттік компаниялар мен мемлекеттік органдардың ЖІӨ-ге қосқан үлесі ретінде есептейді. Ресми мәлімдемелер бойынша өзгерісі:
| Жыл | ЖІӨ-дегі мемлекет үлесі | Дереккөзі |
|---|---|---|
| 2021 | 14,6% | үкіметтің консультативтік құжаты |
| 2023 | шамамен 14% | Премьер-министр Әлихан Смайылов |
| 2025 | 13,7% | Премьер-министр Олжас Бектенов |
Үкімет «2025 жылға қарай 14%» деген мақсатқа 2023 жылы-ақ жеткенін жариялады. Бірақ экономистер бұл көрсеткішпен келіспейді. Дүниежүзілік банк мемлекет 29 ірі саланың кемінде 20-сында компанияларды бақылайтынын, ал квазимемлекеттік сектордың үстемдігі өсімді тежейтінін атап өткен. Оның үстіне 14% деген көрсеткіштен ұлттық компаниялардың бағаға, сатып алуға және нарыққа шығуға нақты ықпалы көрінбейді: олар жеке бизнес үшін ең ірі тапсырыс беруші болып қала береді.
2021–2025 жылдардағы жекешелендіру қорытындысы
2021–2025 жылдарға арналған жекешелендірудің кешенді жоспары 2025 жылы аяқталды. Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті 2026 жылғы маусымда мынаны хабарлады:
- жоспар бойынша бәсекелес ортаға 977,2 млрд теңгеге 402 нысан берілді;
- тағы 68 нысан қайта ұйымдастыруға немесе таратуға жіберілді;
- ең ірі мәмілелер — «ҚазМұнайГаздың», «Эйр Астананың» және KEGOC-тың жалпы сомасы шамамен 187 млрд теңге болатын биржаға шығуы (IPO);
- 2025 жылы мемлекеттік активтер бюджетке 193,2 млрд теңге дивиденд пен табыс әкелді.
Жекешелендіру баяу жүрді. 2024 жылы небәрі 14 нысан сатылды, ал әкімдіктер мен ведомстволар кейбір активтерді тізімнен алып тастауды сұрады. Қарқын бесжылдықтың соңына қарай ғана үдеді.
Экономистер мемлекеттің үлесін неге азайтуды талап етеді
Бұл дау жаңа емес. 2014–2016 жылдары «Радиоточка» қаржыгер Айдан Қарыбжановтың сұхбатын жариялаған. Ол елдің қаржы жүйесі «қысқаруы», ал мемлекет экономикадан кетуі керек деген. Сол кезде басылым әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларды (ӘКК) «сабын көпіршігіне» ұқсас жобалары үшін сынап, мемлекеттік аппараттың әлсіздігі туралы жазған.
Содан бері дәлелдер онша өзгерген жоқ:
- мемлекеттік компаниялар жеңілдікті қаржы мен тапсырыс алады, ал жеке бизнес олармен бәсекеге түсе алмайды;
- ұлттық компаниялардың шығынын түптің түбінде бюджет немесе Ұлттық қор жабады;
- басқару көбіне жеке компаниялардағыдан тиімсіз;
- акциялар IPO арқылы сатылса, жекешелендіру бюджетке қаржы әкеліп, қор нарығын дамытады.
Қарсы пікір де бар: темір жол, электр желілері, құбырлар сияқты кейбір салалар — табиғи монополия, оларды жеке иеге толық беру қауіпті. Сондықтан мемлекет әдетте бақылауды өзінде қалдырып, миноритарлық пакеттерді сатады.
2030 жылға дейінгі жаңа жекешелендіру жоспары
2026 жылдан бастап квазимемлекеттік сектор субъектілері мен мемлекеттік меншік нысандарын оңтайландырудың 2026–2030 жылдарға арналған жоспары жұмыс істейді. Оған энергетика, өнеркәсіп, көлік, байланыс және АӨК салаларындағы 500 нысан енген. Премьер-министр олардың кемінде жартысын 2026 жылдың өзінде сатуды тапсырды. Ақорда дерегінше, бәсекелес ортаға берілетін активтердің жиынтық табысы — 3,4 трлн теңге. 2026 жылғы маусымға дейін 42 нысан бойынша шаралар орындалды.
Ең елеулі мәмілелер «Самұрық-Қазынадан» күтіледі: қор «Қазақстан темір жолының» және басқа еншілес компанияларының IPO-сын дайындап жатыр. Нысандар тізімі мен сауда-саттық «Мемлекеттік мүлік тізілімі» порталында (gosreestr.kz) жарияланады.
