Қазақстанда қазір БАҚ саласындағы негізгі заң — 2024 жылғы 19 маусымдағы № 93-VIII «Масс-медиа туралы» заң. Ол 2024 жылғы 20 тамыздан бастап күшіне еніп, 1999 жылғы «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңның орнын басты. Заң бойынша журналист адамның жеке, отбасылық, дәрігерлік, банктік және заңмен қорғалатын өзге де құпиясын жарияламас бұрын оның келісімін алуға міндетті. Ресми хабарламадағы мәліметтер мен адамның өзі ашық дереккөздерде жариялаған мәліметтер бұған жатпайды (26-бап).
Масс-медиа туралы заң дербес деректер жайлы не дейді
Дербес деректер — нақты адамды тануға болатын кез келген мәлімет: аты-жөні, мекенжайы, телефоны, ЖСН, фотосы, денсаулығы мен отбасы туралы мәліметтер. Журналист жұмысында оларды бірден екі заң қорғайды.
- «Масс-медиа туралы» заң, 26-бап. Журналист заң тыйым салмаған жағдайда аудио- және бейнежазба жүргізе алады. Бірақ ол адамдардың құқығын құрметтеуге және жеке, отбасылық, дәрігерлік, банктік және өзге де құпияны жариялау үшін келісім алуға міндетті.
- «Масс-медиа туралы» заң, 14-баптың 5-тармағы. Құқыққа қайшы әрекеттен зардап шеккен кәмелетке толмаған баланың, сондай-ақ оның ата-анасының дербес деректерін және оларды тануға мүмкіндік беретін кез келген мәліметті жариялауға болмайды. Құқық бұзушылық жасады деп күдіктелген немесе айыпталған жасөспірімдерге де осындай тыйым қолданылады. Сот ауыр және аса ауыр қылмыс жасады деп кінәлі деп таныған кәмелетке толмағандар бұған жатпайды.
- «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң, 9-бап. Журналистің, БАҚ пен желілік басылымдардың заңды кәсіби қызметі кезінде дербес деректерді адамның келісімінсіз жинауға және өңдеуге болады. Бірақ адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары сақталуы тиіс.
Яғни журналистке дербес деректермен жұмыс істеуге тыйым салынбаған. Алайда жеке өмір құпиясын келісімсіз жариялауға болмайды, ал зардап шеккен баланың деректерін мүлде жариялауға болмайды. Күнделікті өмірде заң жеке мәліметтерді қалай қорғайтыны туралы дербес деректер туралы заң жайлы материалымызда жаздық.
Адамның фотосы мен бейнесін келісімсіз жариялауға бола ма
Жалпы ереже бойынша — жоқ. Адамның өз бейнесіне құқығын Азаматтық кодекстің 145-бабы қорғайды. Бірақ «Масс-медиа туралы» заң (14-баптың 2-тармағы) келісім қажет емес жағдайларды атайды:
- адам мәдени, спорттық, әлеуметтік маңызы бар іс-шарада, бейбіт жиында немесе басқа да көпшілік шарасында түсірілсе;
- материал оның қызметтік немесе қоғамдық қызметіне қатысты болса және бұл мәліметті адамның өзі немесе өкілі ашық дереккөздерде жариялап қойса;
- бейне конституциялық құрылысты, қоғамдық тәртіпті, адамдардың құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен адамгершілігін қорғау үшін қажет болса.
2025 жылғы қарашада журналистерді адамның фотосын әр пайдаланған сайын жаңа келісім алуға міндеттейтін түзетулер талқыланды. Сурет әлеуметтік желіде тұрса да, келісім керек болмақ еді. Медиазаңгерлер бұған қарсы шықты. Мұндай түзетулердің қабылданғаны туралы хабарланған жоқ.
Ереже қалай өзгерді: 2016–2017 жылдардағы даудан жаңа заңға дейін
Келісім туралы норма 2024 жылы пайда болған жоқ. 2016–2017 жылдары билік жаңа ақпараттық саясатты талқылады. 2017 жылғы маусымда Ақпарат және коммуникациялар министрлігі Мәжіліске заң жобасын енгізді. Онда адамның жеке, отбасылық, дәрігерлік, коммерциялық және банктік құпиясын жариялау үшін оның келісімін алу талабы бар еді. Министр Дәурен Абаев мұны фейктен қорғану қажеттілігімен түсіндірді. Депутаттар мен журналистер қарсы болды: мұндай норма шенеуніктердің мүлкі мен сыбайлас жемқорлық туралы жазуға кедергі келтіруі мүмкін еді.
Түзетулерге 2017 жылғы 28 желтоқсанда қол қойылды. Сол кезде «Шекарасыз тілшілер» ұйымы «жеке және отбасылық құпия» ұғымының бұлыңғыр екенін сынады. Сол жылдары БАҚ-қа жарияланымды теріске шығаруды талап ететін талап-арыз жиі түсетін — мысалы, 365info.kz порталында да осындай дау болған. 2024 жылғы жаңа заң келісім талабын сақтап қалды, бірақ ерекше жағдайларды нақтылады.
Теріске шығару және БАҚ-қа талап-арыз: мерзімі қандай
«Масс-медиа туралы» заңның 38-бабы маңызды ереже енгізді: жарияланым үшін БАҚ-қа бір жыл ішінде талап-арыз беруге болады. Мерзім редакция сотқа дейінгі талаптан бас тартқан немесе оны елемеген сәттен бастап есептеледі. Бұрын мұндай шектеу болмаған, сондықтан адамдар он жыл бұрынғы мақалалар үшін де сотқа жүгінетін.
2025 жылғы маусымда сот бұл норманы алғаш рет қолданды: ол 2014 жылы жарияланған мақала бойынша Tengrinews.kz-ке қойылған талап-арызды қанағаттандырмады. Ал адам теріске шығаруды мерзімінде талап етсе, редакцияда мәліметтің шындығын дәлелдейтін айғақ болмаса, ол сол басылымда теріске шығаруға міндетті.
| Жағдай | Заң не дейді |
|---|---|
| БАҚ-қа талап-арыз беру мерзімі | 1 жыл (38-бап) |
| Журналист сұрауына жауап | 5 жұмыс күні, бір рет 15 күнге дейін ұзартуға болады |
| Зардап шеккен баланың деректері | жариялауға тыйым салынған (14-баптың 5-тармағы) |
| Жеке және отбасылық құпия | тек адамның келісімімен (26-бап) |
Заң бұзғаны үшін не болады және заңды қайдан тексеруге болады
Дербес деректерді заңсыз жинап, таратқаны үшін әкімшілік жауапкершілік, ал ауыр жағдайда Қылмыстық кодекстің 147-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Бұл бап «Жеке өмірге қол сұғылмаушылықты және дербес деректер туралы заңнаманы бұзу» деп аталады. «Масс-медиа туралы» заң содан бері бірнеше рет өзгерді, соның ішінде 2026 жылы да. Заңның өзекті редакциясын adilet.zan.kz ресми порталынан, ал дербес деректер туралы заңды сол жерден тексеруге болады.
