Қазақстанда дін саласын «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң реттейді. Ал Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ) сунниттік исламның төрт құқықтық мектебінің бірі – Ханафи мазхабын ұстанады. Сенім мәселесінде ҚМДБ матуриди ақидасына сүйенеді. Басқарманың өз ұстанымы осылай: «Ханафи мазхабындағы сунниттік ислам және матуриди ақидасы». Мемлекет зайырлы болып қала береді. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституцияға сәйкес, дін мемлекеттен бөлінген.
Ханафи мазхабы деген не?
Мазхаб – ислам құқығын түсіндіретін мектеп. Намазды қалай оқу, оразаны қалай ұстау, неке қию, мұраны бөлу сияқты мәселелер осы мектептің шешімімен айқындалады. Ханафи мектебінің негізін VIII ғасырда Ирактың Куфа қаласында өмір сүрген ғұлама Әбу Ханифа қалаған. Бұл – әлемдегі ең кең таралған мазхаб. Оны Түркия, Орталық Азия, Еділ бойы, Пәкістан мен Үндістан мұсылмандары ұстанады.
Ханафи мазхабының Қазақстанда жиі айтылатын бір ерекшелігі бар. Жергілікті әдет-ғұрып (арабша «урф») діннің негізіне қайшы келмесе, шешім шығарудың бір көзі саналады. Сондықтан ҚМДБ ислам қазақ салт-дәстүріне қайшы емес дейді. Мысалы, бала туғанда және оны тәрбиелегенде жасалатын ғұрыптар осыған жатады. Ақида – сенім туралы ілім. Матуриди ақидасы X ғасырда өмір сүрген самарқандық ғалым Әбу Мансұр әл-Матуридидің есімімен байланысты.
- Мазхаб – құлшылықты қалай орындау керек (намаз, ораза, неке, сауда).
- Ақида – неге сену керек және сенім негіздерін қалай түсіну керек.
- Қазақстанда ресми ұстаным: Ханафи мазхабы + матуриди ақидасы.
ҚМДБ және «дәстүрлі ислам»: мемлекеттің рөлі қандай?
ҚМДБ – мемлекеттік орган емес, діни бірлестік. Оның құрамында 2 850-ге жуық мешіт бар, басқарманы Бас мүфти басқарады.
Мемлекет мұсылмандарға мазхаб таңдамайды, бірақ зайырлы құрылысты қорғайды. 2026 жылғы сәуірде әлеуметтік желіде имамдарды сынаған жазбалар көбейгенде, ҚМДБ өз ұстанымын тағы да айтты. Басқарма заң аясында жұмыс істейтінін, Ханафи мазхабын ұстанатынын, толыққанды зайырлы білімді қолдайтынын және сабақ уақытында балаларға шара өткізбейтінін мәлімдеді. «Дәстүрлі ислам» туралы пікірталас бұрыннан бар. 2010 жылдардың ортасында-ақ депутаттар мен дінтанушылар Ханафи дәстүрі қазақ әдет-ғұрпына қайшы келмейтінін жария түрде айтқан.
Имамдарды қалай даярлайды, олар қанша жалақы алады?
Имамдарды ҚМДБ-ның медресе-колледждері мен Алматыдағы «Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті даярлайды. 2025 жылы «Нұр-Мүбаракты» 414 студент бітірді. Оның 74-і мешіттерге имам, наиб имам (орынбасар) және ұстаз болып орналасты, тағы 10 түлек медресе-колледждерге жұмысқа барды.
Имамдардың біліміне қойылатын талап он жыл бойы күшейіп келеді. 2016 жылғы ақпанда сол кездегі Дін істері комитетінің төрағасы Ғалым Шойкин болашақта имамдарға екі жоғары білім – діни және зайырлы білім қажет болатынын айтқан. Ол кезде имамдардың тек 20 пайызында жоғары діни білім болған. Сол жылдары дінтанушылар имам мен молданың қарапайым мамандығы да болсын деген ұсыныс айтты. Сонда діни қызметкер садақаға аз тәуелді болады.
Имамдарға жалақыны бюджет төлемейді. 2017 жылы Дін істері министрі Нұрлан Ермекбаев имамдардың айлығы 20 мыңнан 80 мың теңгеге дейін екенін, ауылдарда шамамен 20 мың теңге болатынын айтқан. Ақша садақа жәшігінен түседі, кейде әкімдіктер көмектеседі. Имамдардың жалақысы туралы бұдан жаңа ресми дерек жарияланған жоқ.
Дін туралы заң 2026 жылы: не күшінде, не өзгереді?
Негізгі заң – 2011 жылғы 11 қазандағы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң. Ол бойынша діни бірлестіктер тіркеуден өтуі тиіс, миссионерлер де мемлекеттік органдарда тіркеледі. Заң діни әдебиет пен діни рәсімдерді де реттейді.
| Жыл | Не болды |
|---|---|
| 2011 | Діни қызмет туралы заң қабылданды, барлық бірлестік қайта тіркелді |
| 2016 | Бас мүфти Ержан Маямеров мектептегі хиджаб, суррогат ана және сәнге айналған селфи туралы пікір білдірді |
| 2025 | Қоғамдық орындарда бетті жасыратын киім киюге тыйым салынды |
| 2026 жылғы 15 наурыз | Референдумда жаңа Конституция қабылданды: зайырлылық жеке 7-бапта жазылды |
| 2026 жылғы 1 шілде | Конституция күшіне енді, Мәдениет министрлігі дін туралы заңға түзетулер дайындай бастады |
Жаңа Конституцияда «Дін мемлекеттен бөлінген» деп жазылған. Діни ұйымдардың қызметі қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық және имандылық үшін заңмен шектелуі мүмкін. Білім беру жүйесі зайырлы, бірақ діни білім беру ұйымдары бұған жатпайды. Вице-премьер, Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева: «Ешбір дін мемлекеттік дін ретінде танылмайды», – деп түсіндірді.
2026 жылғы 1 шілдеде Аида Балаева министрлік діни қызмет туралы заңды жаңа Конституцияға сәйкестендіру үшін түзетулер дайындап жатқанын хабарлады. Түзетулердің мәтіні әзірге жарияланған жоқ.
Қайдан тексеруге болады?
Дін туралы заңның қолданыстағы редакциясын adilet.zan.kz сайтынан оқуға болады. ҚМДБ ұстанымын, намаз уақытын және пәтуаларды muftyat.kz сайты жариялайды. Дін саясаты жөніндегі түсініктемелерді Мәдениет және ақпарат министрлігі gov.kz порталында береді.
