Қазақстанның сайлау жүйесі үш деңгейден тұрады. 18 жасқа толған азаматтар Президентті бір жеті жылдық мерзімге, бір палаталы парламент – Құрылтай депутаттарын және жергілікті мәслихат депутаттарын тікелей сайлайды. Ауыл әкімдерін де тұрғындар сайлайды. Барлық сайлауды Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) өткізеді, оның төрағасы – Нұрлан Әбдіров. Ең жақын сайлау – 2026 жылғы 29 қарашада өтетін барлық мәслихаттардың кезектен тыс сайлауы. Келесі Президент сайлауы 2029 жылы болады.
Қазақстанда қандай сайлаулар өтеді?
| Кімді сайлайды | Қалай | Мерзімі | Соңғы немесе алдағы сайлау |
|---|---|---|---|
| Президент | тікелей дауыс беру, дауыстың 50 пайыздан астамын алған үміткер жеңеді | 7 жыл, бір мерзім | 2029 жыл |
| Құрылтай (145 депутат) | тек партиялық тізім бойынша, өту шегі 5% | 5 жыл | 2026 жылғы 23 тамыз |
| Мәслихаттар (3 447 орын) | аралас жүйе: партиялық тізімдер және бір мандатты округтер | 5 жыл | 2026 жылғы 29 қараша |
| Ауыл әкімдері | тұрғындардың тікелей дауыс беруі | 4 жыл | өкілеттік мерзімі біткен сайын |
Президент сайлауы қазіргі Президенттің өкілеттік мерзімі аяқталуына кемінде екі ай қалғанда тағайындалады. Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 15 наурызда келесі сайлау «қолданыстағы Конституцияда белгіленген мерзімде, 2029 жылы» өтетінін айтты.
Қазақстанның сайлау жүйесі қалай өзгерді?
Соңғы бес жылда сайлау ережесі бірнеше рет өзгерді.
- 2022–2023 жылдар. Мәжіліске аралас жүйе қайта енгізілді: 69 депутат партиялық тізіммен, 29 депутат бір мандатты округтерден сайланды. Өту шегі 5 пайызға дейін төмендеді, бюллетеньге «бәріне қарсы» деген баған қайтарылды. Аудан әкімдерін сынақ ретінде сайлау басталды.
- 2026 жылғы 15 наурыз. Референдумда жаңа Конституция қабылданды. ОСК дерегінше, дауыс беруге 73,12 пайыз сайлаушы қатысып, оның 87,15 пайызы «иә» деді. Сенат пен Мәжілістің орнына бір палаталы Құрылтай құрылды.
- 2026 жылдың жазы. Аудан және облыстық маңызы бар қала әкімдерін тікелей сайлау тоқтатылды. Саясаттанушы Данияр Әшімбаевтың түсіндіруінше, енді оларды мәслихаттың келісімімен облыс әкімі тағайындайды. Ауыл әкімдерін тұрғындар бұрынғыша сайлайды.
- 2026 жылғы 12 қазан. Президент барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатты. Себебі мәслихаттардағы орындардың басым бөлігі Amanat партиясында болған, ал ол жазда жаңа билеуші «Әділет» партиясына қосылды.
Жаңа парламенттің қалай құрылғаны және оның бұрынғысынан айырмашылығы туралы «Қазақстан парламенті: бір палаталы Құрылтай қалай құрылған» мақаласынан оқыңыз.
2026 жылғы Құрылтай сайлауының қорытындысы
Құрылтайға алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызда өтті. ОСК мәліметінше, сайлауға 74,08 пайыз сайлаушы, яғни 9,35 млн-ға жуық адам қатысты. 5 пайыздық өту шегінен бес партия асты.
| Партия | Дауыс | Мандат |
|---|---|---|
| «Әділет» | 71,17% | 110 |
| «Ауыл» | 6,26% | 10 |
| Respublica | 5,56% | 9 |
| «Ақ жол» | 5,21% | 8 |
| ЖСДП | 5,11% | 8 |
Қазақстан халық партиясы (3,11%) мен «Байтақ» партиясы (1,07%) Құрылтайға өте алмады. Сайлаушылардың 2,51 пайызы «бәріне қарсы» дауыс берді. Amanat партиясы сайлауға қатыспады.
Мемлекет үміткерлерге қанша қаржы бөледі?
Үміткерлердің үгіт шығынының бір бөлігін бюджет өтейді. ОСК қаулысына сәйкес, 2026 жылғы 29 қарашадағы сайлауда аудандық мәслихат депутаттығына үміткер 500 мың теңгеге дейін алады. Оның 290 мыңы теледидар не радиода сөйлеуге және БАҚ-та екі мақала жариялауға, 130 мыңы сайлаушылармен кездесуге және үгіт материалдарына, 80 мыңы көлік шығынына арналған.
Үміткерлердің қаржысы мен құжаттары қатаң тексеріледі, кейде тым қатаң тексерілген кездер де болды. 2016 жылғы мәслихат сайлауында белсенді Ася Төлесова табыс туралы декларациядағы 78 тиындық айырма үшін сайлаудан шеттетілген. Кейін БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитеті Қазақстан оның сайлану құқығын бұзғанын мойындады. Комитеттің шешімі 2023 жылғы желтоқсанда жарияланды, ол ұсыным сипатында.
Сайлау қорытындысын қалай тексеруге болады?
- ОСК сайты. election.gov.kz сайтында алдын ала және түпкілікті қорытынды, комиссия шешімдері мен үміткерлер тізімі жарияланады.
- Учаске хаттамасы. Дауыс саналған соң учаскелік комиссия хаттама жасайды. Байқаушылар мен үміткерлердің сенім білдірілген өкілдері оның көшірмесін алып, жоғары тұрған комиссия кейін жариялаған қорытындымен салыстыра алады.
- Байқаушылар. Дауыс беру мен санауды партиялардан, қоғамдық бірлестіктерден және халықаралық ұйымдардан келген байқаушылар қадағалай алады.
- Шағым. Заң бұзушылыққа жоғары тұрған сайлау комиссиясына немесе сотқа шағым беруге болады.
Қолданыстағы ережелер Конституцияда және «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» конституциялық заңда жазылған.
