28 панфиловшы — Алматыда жасақталған 316-атқыштар дивизиясының жауынгерлері. 1941 жылғы газет нұсқасы бойынша, олар Мәскеу түбіндегі Дубосеково разъезінде неміс танкілерін тоқтатып, түгел қаза тапқан. Шайқас шынымен болған, Панфилов дивизиясы сол күндері жан аямай соғысты. Бірақ 1948 жылғы әскери прокуратураның тексеруі «28» деген санды, кейбір есімдерді және саяси жетекші Клочковтың атақты сөзін журналистер ойдан шығарғанын көрсетті. Бұл оқиғада не шындық, не аңыз екені туралы дау әлі күнге дейін толастамай келеді.
Дубосеково разъезінде не болды
316-атқыштар дивизиясын жасақтау 1941 жылғы 12 шілдеде Қазақ және Қырғыз КСР-інде басталды. Оны генерал-майор Иван Панфилов басқарды. Күзде дивизия Мәскеу түбіндегі Волоколамск бағытын қорғады. 1941 жылғы 16 қарашада неміс әскері шабуылға шықты, 1075-полктің ротасы Дубосеково разъезінде ұрысқа кірді.
1941 жылғы қарашаның соңында «Красная звезда» газеті саяси жетекші Василий Клочков бастаған 28 гвардияшы ондаған танкіні қиратып, бәрі қаза тапты деп жазды. Клочковқа «Ресей ұлан-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ — артымызда Мәскеу!» деген сөз телінді. 28 жауынгердің бәріне қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Дивизия 8-гвардиялық атанып, Панфиловтың есімін алды. Генералдың өзі 1941 жылғы 18 қарашада қаза тапты.
Панфиловшылар: шындық па, аңыз ба
1947–1948 жылдары КСРО Бас әскери прокуратурасы тексеру жүргізді. Оған «қаза тапқан» батырлардың бірнешеуінің тірі болып шығуы себеп болды. 1948 жылғы 10 мамырда Бас әскери прокурор Николай Афанасьев анықтама-баяндамаға қол қойды. Онда 28 батыр туралы оқиға шындыққа сәйкес келмейтіні, оны Клочковтың сөзімен қоса «Красная звезда» қызметкерлері ойдан шығарғаны жазылған.
Бұл құжат ұзақ уақыт жабық болды. 2015 жылғы 8 шілдеде Ресейдің Мемлекеттік мұрағаты оның сканерленген көшірмесін өз сайтына жариялады. Мұрағат директоры Сергей Мироненко бұл оқиғаны ашық түрде аңыз деп атады. Ресейдің мәдениет министрі Владимир Мединский оны құжаттарға өз бағасын бергені үшін сынады. 2016 жылғы наурызда Мироненко директор қызметінен кетіп, мұрағаттың ғылыми жетекшісі болды. Қазақстанда да бұл дау қызу талқыланды: дивизия жасақталған Алматы үшін панфиловшылар — қала жадының бір бөлігі.
Екі нәрсені шатастырмау керек. Прокуратура газет нұсқасына күмән келтірді: нақты санға, есімдер тізіміне және егжей-тегжейге. Бірақ 316-дивизияның 1941 жылғы қарашада Мәскеу түбінде ауыр ұрыс жүргізіп, көп шығынға ұшырағанына ешкім дау айтпайды.
Мұрағаттардан кейін не табылды
Дау 2015 жылдан кейін де жалғасты. 2026 жылғы қыркүйекте Ресей әскери-тарихи қоғамының ғылыми директоры Михаил Мягков ФҚҚ мұрағаттарынан алынған құжаттар туралы айтты. Бұл — 1942 жылғы материалдар: қателесіп қаза тапты деп саналған жауынгерлерді тексеру құжаттары. Сұралғандардың бірі Илларион Романов жараланса да, аман қалған. Ол ұрысқа қатысқанын, танкілердің астына граната лақтырғанын және Клочковты көргенін растаған.
Ресей Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатында неміс танкілерінің Дубосековоға қарай жылжуы, 1075-полк штабының жағдайы және ұрыс кезіндегі бұйрықтар туралы құжаттар сақтаулы. Ерлікті жақтайтындар бұл қағаздар шайқастың болғанын дәлелдейді деп санайды. Күмәнмен қарайтындар олар 1948 жылғы прокуратураның газет нұсқасы туралы қорытындысын жоққа шығармайды дейді.
Қазақстанда 2026 жылы панфиловшыларды қалай еске алады
2026 жылы Панфилов дивизиясының жасақталғанына 85 жыл толды. 5 мамырда Қазақстан Президентінің Архивінде «Ұлы ерлік жолы» көрмесі ашылды. Онда 50-ден астам құжат пен сирек фотосурет, соның ішінде жауынгерлердің Алматыда жаттығуын көрсететін суреттер қойылды. 11 шілдеде ардагерлер мен алматылықтар 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақтағы Мәңгілік алауға гүл қойды. Дивизия туының көшірмесі Панфилов есімін алған 37-десанттық-шабуылдаушы бригадаға табысталды.
- Қай жерде еске алады: Алматы орталығындағы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ пен Даңқ мемориалы, «Алтын шаршыға» жақын.
- Құжаттарды қайдан көруге болады: Қазақстан Президентінің Архиві және Алматыдағы Әскери даңқ музейі. Музейді генерал Панфиловтың немересі Алуа Байқадамова басқарады.
- Алда не бар: 2026 жылғы 16 қарашада Дубосеково түбіндегі шайқасқа 85 жыл толады.
