Бэби-бокс («өмір терезесі» деп те атайды) — аурухана қабырғасына орнатылған жылы жәшік. Баласын өсіре алмайтын ана нәрестені оған ешкімге білдірмей қалдыра алады. Қазақстанда мұндай бокс екеу ғана, екеуі де Алматы облысында: Есікте (2020 жылғы желтоқсаннан бері) және Қаскеленде (2021 жылдан бері). Алғашқы төрт жылда оларға екі нәресте қалдырылды, ал баласын тастап кетуге келген тағы 15 әйел көмек туралы әңгімеден кейін райынан қайтты. Денсаулық сақтау министрлігі мұндай пункттерді қолдамайды, ал нәрестелер әлі де көшеден және қоқыс жәшіктерінен табылып жатыр.
Бэби-бокс қалай жұмыс істейді
«Үміт бесігі» деп аталатын алғашқы бокс Есіктегі Еңбекшіқазақ көпбейінді ауруханасының жанынан ашылды. Оны қоғамдық ұйымдар мен Aspan Space бастамашыл тобы орнатты, құны 1,3 млн теңге болды. Қаскелендегі (Қарасай ауданы) екінші бокс — қайырымдылық қаражатына жасалған жеке бастама. Жоба ұйымдастырушысы Индира Джакубекованың айтуынша, Астанада бокс орнату әрекеті сәтсіз аяқталған.
- Ана терезені сырттан ашып, баланы жылы бесікке салады да кетіп қалады. Сыртта камера жоқ, сондықтан оны ешкім көрмейді.
- Терезе жабылады, кезекші медицина қызметкеріне белгі барады. Жоба авторларының айтуынша, медбике шамамен бір жарым минутта келеді.
- Баланы дәрігерлер тексереді, полиция оны іздеп жүрген жоқ па екенін анықтайды, содан кейін нәресте мемлекеттің қамқорлығына өтеді.
- Ішінде анаға арналған хат жатады: онда ойы өзгерсе, баланы қалай қайтарып алуға болатыны жазылған. Ұйымдастырушылардың айтуынша, мұны үш ай ішінде сот арқылы және ДНҚ талдауымен жасауға болады.
Бокс қабырғасында дағдарыс орталықтары мен сенім телефонының нөмірлері жазылған. Әйел алдымен қоңырау шалып, оған қандай көмек берілетінін біле алады.
Қазақстанда бэби-бокс неге аз
Бокстар туралы дау он жылдан астам уақыт жүріп келеді. 2010 жылдары «Радиоточка» Қазақстанда келесі жылы бэби-бокстар пайда болуы мүмкін екенін жазып, қазақстандықтардың балаларын неге тастап кететінін талдаған. Бірақ алғашқы бокс тек 2020 жылғы желтоқсанда, оның өзінде қайырымдылық жобасы ретінде ашылды.
Денсаулық сақтау министрлігі мұндай пункттер тастанды балалардың санын көбейтуі мүмкін деп санайды және жетімдіктің алдын алуға басымдық береді. Кейбір балалар үйінің басшылары да қарсы: олардың пікірінше, бала өз ата-анасын білуге құқылы. 2011 жылы БҰҰ-ның Бала құқықтары жөніндегі комитеті Чехияға осындай бағдарламаны жауып, аналарға көмектесудің басқа жолдарын дамытуды ұсынған. Ал жақтаушылар, соның ішінде Tengrinews 2026 жылы сұхбат алған психологтар, бокс өмірді сақтап қалатын соңғы шара екенін айтады.
Нәрестелерді қаншалықты жиі тастап кетеді және бұл үшін не жаза бар
Мұндай оқиғалар әлі де болып жатыр. Tengrinews жазғандай, тек 2026 жылдың өзінде мамырда Ақтөбеде қоқыс үйіндісінің жанынан тірі ұл бала, шілдеде Астанада кәріз құбырынан қыз баланың денесі, қыркүйекте Жамбыл облысында қоқыс жәшігінен қыз бала табылды.
| Жыл | ҚК-нің 100-бабы бойынша істер (ананың жаңа туған нәрестені өлтіруі) |
|---|---|
| 2020 | 6 |
| 2021 | 6 |
| 2022 | 8 |
| 2023 | 5 |
| 2024 | 4 |
| 2025 | 5 |
Мұндай қылмыс үшін Қылмыстық кодекс төрт жылға дейін бас бостандығынан айыруды қарастырады. Егер бала тірі қалса, іс 119-бап — «Қауіпті жағдайда қалдыру» бойынша қозғалады.
Көбіне нәрестелер өміріне қауіп төнбей, мемлекеттің қорғауына ресми жолмен өтеді. BAQ.KZ келтірген Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, 2024 жылы сәби үйлеріне 1 300 бала түскен: оның 798-ін ата-анасы уақытша орналастырған, 502-сі жетім немесе ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар болған. Сол жылы ата-аналар 966 баланы үйіне алып кеткен, тағы 222 бала асырап алушылардың отбасына өткен.
Баланы өсіре алмасаңыз, қайда жүгінуге болады
Баланы көшеге тастау — оның өмірін қатерге тігу әрі қылмыстық іске тап болу деген сөз. Басқа жолдар бар. ІІМ деректері бойынша, елде қиын жағдайға тап болған әйел жүгіне алатын 161 отбасын қолдау орталығы мен 30 дағдарыс орталығы жұмыс істейді. 2026 жылдың басынан бері полиция оларға 4 000-нан астам адамды жіберген.
- Тәулік бойы жұмыс істейтін сенім телефоны — 150 (тегін әрі жасырын).
- «Дом мамы» — 8 800 080 77 71.
- Бала асырап алу бойынша тегін кеңес — 1422.
2026 жылы бас тартылған балаларды асырап алуда не өзгерді
2026 жылғы наурыздан бастап асырап алушылыққа кандидаттарды тексеру қатаңдады: соттылық кандидаттың өзінде ғана емес, онымен бірге тұратындарда да тексеріледі, сондай-ақ нарколог пен психиатрдың есебінде тұру-тұрмауы қаралады. Кандидат мәртебесіне өтінішті eGov арқылы немесе қамқоршылық органына береді, ол 10 жұмыс күнінде қаралады. Содан кейін кандидат Республикалық деректер банкінен бала таңдайды, онымен кемінде екі апта танысады, ал түпкілікті шешімді сот қабылдайды. Барлық қадамды қалай өтуге болатынын бала асырап алу туралы материалымызда айттық.
