Қазақстан әскеріндегі қорлық жойылған жоқ. 2026 жылғы қаңтар–шілдеде жарғыдан тыс қарым-қатынастың 74 дерегі тіркелді. Бұл өткен жылдан 37% көп. Мұндай деректі Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің ашық статистикасы көрсетеді. 2026 жылдың сегіз айында барлығы 261 әскери қылмыс тіркелді — 2025 жылдың осы кезеңінен бір жарым есе көп. Прокуратура мәліметінше, 2020 жылдан бері әскерде 89 адам өз-өзіне қол жұмсаған.
Әскердегі қорлық деген не және оған қандай жаза бар
Әскердегі қорлық — бір сарбаздардың командирі болмаса да басқа сарбаздарды қорлауы, ұруы немесе жұмысқа мәжбүрлеуі. Заңда бұл «әскери қызметшілер арасындағы өзара қарым-қатынастың жарғылық қағидаларын бұзу» деп аталады. Бұған қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Командирлер билігін асыра пайдаланғаны үшін — офицер не сержант қол астындағыларға өзі күш қолданса — бөлек жазаланады.
Қазақстанда мерзімді әскери қызмет бір жылға созылады. Қорғаныс министрлігі қызмет мерзімі екі жылдан бір жылға қысқарғаннан кейін қорлық «құбылыс ретінде» жойылды деп талай рет айтқан. Алайда прокуратураның сандары мұндай жағдайлар әлі де бар екенін, тіпті көбейіп жатқанын көрсетеді.
Статистика: әскерде қанша қылмыс пен өлім тіркелген
| Көрсеткіш | Кезең | Сан |
|---|---|---|
| Әскери қылмыстар | 2026 жылғы қаңтар–тамыз | 261 (2025 жылдан 1,5 есе көп) |
| Әскери қылмыстан жәбірленгендер | 2026 жылғы қаңтар–тамыз | 363 (2,5 есе көп) |
| Жарғыдан тыс қарым-қатынас (қорлық) | 2026 жылғы қаңтар–шілде | 74 (+37%) |
| Билікті асыра пайдалану | 2026 жылғы қаңтар–шілде | 88 (бұрын 49) |
| Әскери қылмыстар бойынша қылмыстық істер | 2025 жыл | 236 (2024 жылы 176) |
| Әскери қылмыстан қаза тапқандар | 2020 жылдан бері | 47 адам |
| Өз-өзіне қол жұмсаған әскери қызметшілер | 2020 жылдан бері | 89 адам |
Ең көп зардап шегетіндер — жас сарбаздар. 2026 жылы жәбірленгендердің 70,5%-ы 20 жасқа толмаған. Прокуратура деректерін талдаған Finprom сарапшылары әскери қылмыс қазір 2020 жылдан бергі ең жоғары деңгейде екенін атап өтеді.
Әскердегі суицид: Қорғаныс министрлігі мен депутаттар не дейді
Бұл мәселе бұрыннан көтеріліп келеді. 2010 жылдардың ортасында Мәжіліс депутаттары офицерлер арасында жиілеген суицид туралы пікір айтқан, ал Қорғаныс министрлігі әскердегі өзіне қол жұмсау жағдайлары туралы есеп берген. Бұл туралы сол кезде «Радиоточка» жазған.
Содан бері ведомстводың ұстанымы аса өзгерген жоқ. 2023 жылғы қарашада Қорғаныс министрі Руслан Жақсылықов суицидтің әскердегі қорлыққа қатысы жоқ екенін, 99% жағдайда себеп қызметте емес, жеке мәселеде екенін айтты. 2025 жылғы қарашада министр Дәурен Қосанов журналистердің әскердегі өлім туралы сұрағына әскерде қорлық жоқ деп жауап берді. Көпжылдық деректерге қарағанда, әскерде жыл сайын 10-нан 20-ға дейін адам өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болады.
2026 жылы әскерде не өзгерді
Бетбұрыс күзде болды. 2026 жылғы 24 қыркүйекте Маңғыстау облысындағы оқу-жаттығу кезінде 17 әскери қызметші Каспий теңізіне түсіп кетті, олардың 14-і қаза тапты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қорғаныс министрлігін жан-жақты тексеретін комиссия құрды. 27 қыркүйекте Дәурен Қосанов қызметінен босатылып, министр болып бұған дейін Арнайы операциялар күштерін басқарған Айдос Мырзахметов тағайындалды.
5 қазанда Аида Балаева басқарған комиссия алғашқы қорытындыны баяндады. Тексеру оқу-жаттығуды жоспарлаудағы қателіктерді және алдын алу жұмысының әлсіз екенін анықтады. Жарғыдан тыс қарым-қатынас пен әскери қызметшілерге зорлық-зомбылық көрсету фактілері де табылды — олар бойынша бөлек қылмыстық істер қозғалды. Тексеру нәтижесінде барлығы 13 қылмыстық іс басталды, Каспийдегі әскерилердің қазасы бойынша бес лауазымды тұлға қамауға алынды.
- Телефондар. 2026 жылдың көктемінен бастап мерзімді қызметтегі сарбаздарға жеке уақытында өз смартфонын пайдалануға рұқсат берілді. Енді сарбаз отбасымен кез келген уақытта байланыса алады.
- Қызметтің жаңа үлгісі. Қорғаныс министрлігі мерзімді қызмет реформасын әзірлеп жатыр: әскерге шақырылғандар алғашқы жарты жылды оқу орталықтарында өткізеді, пилоттық жоба 2027 жылы басталады.
- Психологтар мен бейнекамералар. Бөлімдерде психологтар жұмыс істейді, казармаларға камера орнатылып жатыр. Комиссия жұмысының қорытындысы Қарулы күштер реформасының жоспарына енеді.
Сарбазды қорласа, қайда жүгіну керек
- Бөлім командирі мен бөлім психологы — алғашқы саты.
- Гарнизонның әскери прокуратурасы — шағымды сарбаздың өзі де, ата-анасы да бере алады.
- Адам құқықтары жөніндегі уәкіл — әскер ішіндегі шағым көмектеспесе.
- Көңіліңіз түсіп, біреумен сөйлескіңіз келсе, 150 сенім телефонына тегін қоңырау шалуға немесе психологқа жүгінуге болады. Көмек бар, оны сұрау — қалыпты нәрсе.
