Қазақтың жерлеу рәсімі мұсылман жоралғысы мен дала салтына сүйенеді. Марқұмды қайтыс болған күні немесе ертеңіне жерлейді: алдымен денесін жуып, жаназа намазын оқиды. Одан кейін отбасы үшін, жетісін, қырқын және жылдығын береді. Рәсімнің өзі қымбат емес. Шығынның көбі ас беруге, келген қонаққа тарату жасауға және мазар тұрғызуға кетеді. Ірі қалаларда қарапайым жерлеу 250–600 мың теңге тұрады, ал үлкен ас берілсе, шығын бірнеше миллион теңгеге жетеді.
Жерлеу рәсімі қалай өтеді: ретімен
Ислам марқұмды тез жерлеуді талап етеді, сондықтан бәрі бір-екі күнде атқарылады. Туыстар қазаны хабарлайды, қайтыс болғаны туралы куәлік алып, зираттан орын белгілейді. Қабірге жер тегін беріледі, тек қабір қазу мен басқа қызметтерге ақы төленеді.
- Мәйітті жуу. Марқұмды жынысы бірдей жақындары немесе мешіттен шақырылған адамдар жуады.
- Кебін. Марқұмды ақ матаға орайды. Мұсылмандарға табыт қажет емес, мәйітті ағаш зембілмен көтереді.
- Жаназа намазы. Марқұм үшін оқылатын қысқа жамағат намазы. Оны имам мешіттің не үйдің алдында оқиды.
- Жерлеу. Дәстүр бойынша зиратқа ер адамдар барады. Қабірді көміп, Құран оқиды.
- Ас беру. Үші — үшінші күні, жетісі — жетінші күні, қырқы — қырқыншы күні, жылдығы — бір жылдан соң. Ең көп адам көбіне жылдық асқа жиналады.
Бұдан бөлек, исламда жоқ дала салттары бар: әйелдердің жоқтауы, марқұмның киімін тарату, жылқы мен қой сойылатын үлкен дастархан. Жерлеуді қымбаттататын да осылар.
Қазақстанда жерлеу қанша тұрады: 2026 жыл
Нақты баға жоқ: бәрі қалаға және асқа қанша адам шақырылатынына байланысты. Ұлттық статистика бюросы мен Ranking.kz талдаушылары келтірген деректер бойынша бағдар мынадай:
| Не | Қанша |
|---|---|
| Ірі қаладағы қарапайым жерлеу | 250–600 мың теңге |
| Үлкен ас берілетін жерлеу | бірнеше млн теңгеге дейін |
| Жерлеу қызметтерінің қымбаттауы, 2026 жылғы қаңтар–шілде | +6,6% |
| Қазақстандықтардың 2025 жылы жерлеу қызметтеріне жұмсаған қаражаты | 22,2 млрд теңге (бұрын 6,4 млрд) |
Жерлеу отбасы бюджетіне ауыр тиеді. Қазақстандықтардың шамамен үштен бірі — 34,7% — жақынын несие не қарызсыз жерлей алмайды. Зейнеткерлер арасында мұндай адамдар 41%.
Жерлеуге мемлекет пен БЖЗҚ қандай төлем береді
Марқұмның отбасына немесе жерлеуді ұйымдастырған адамға біржолғы төлем беріледі. 2026 жылы оның мөлшері мынадай:
- 35 АЕК — 151 375 теңге: жасына қарай зейнетақы, базалық зейнетақы немесе мемлекеттік жәрдемақы алған адам қайтыс болса;
- 36,6 АЕК — 158 295 теңге: қайтыс болған зейнеткер Ұлы Отан соғысының ардагері болса;
- БЖЗҚ-дағы зейнетақы жинағынан — марқұмның шотында ақшасы болса, жерлеуге бөлек төлем.
Өтінішті ХҚКО-ға немесе egov.kz порталына береді. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ереже өзгереді: Үкіметтің 2026 жылғы 5 қазандағы № 870 қаулысы бойынша төлем отбасының табысы ескеріліп тағайындалады. Ауқатты отбасыларға бас тартуы мүмкін. Төлем мөлшері сол күйі қалады — 35 және 36,6 АЕК.
Жерлеу рәсімін неге жеңілдеткісі келеді
Бұл дау бұрыннан бар. 2010 жылдардың ортасында қазақ тілді газеттер рәсімді кім және қанша ақыға өткізуі керек екенін талқылаған. Имамдардың қызметіне ақы алатыны үшін оларды жерлеу рәсімінен шеттету туралы ұсыныстар да айтылған. Бұл туралы сол кезде «Радиоточка» қазақ тілді баспасөзге шолуында жазған.
Бүгін басты сын имамдарға емес, ысырапшылдыққа айтылады. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ислам қарапайымдылықты талап ететінін еске салады. 2024 жылы ҚМДБ өкілі Нұрлан Қайырбеков қонақтарға тамақ салынған пакет тарату — діни міндет емес, жергілікті әдет екенін түсіндірді. Мұны тек өз еркімен және артық шығынсыз жасауға болады. ҚМДБ-ның жаназа туралы кітабында қарапайым ас мәзірі берілген: су, нан, палау, шай, бауырсақ, кептірілген жеміс.
Той мен астағы ысырапшылдыққа Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та талай рет қарсы шықты. Дәл осындай дау үйлену тойына қатысты да жүріп жатыр — бұл туралы неке қию мен той туралы мақалада жаздық.
Салтты бұзбай, жерлеуге шығынды қалай азайтуға болады
- Мәйітті жуу мен кебіннің бағасын мешіттен сұраңыз: мешітте бұл әдетте жерлеу агенттігінен арзан.
- Асты мешіт жанындағы асханада беруге болады — онда баға кафеден төмен.
- Сыйлық тарату мен қымбат тағам ислам бойынша да, заң бойынша да міндетті емес.
- Жерлеуге берілетін төлемге өтініш беруді және марқұмның БЖЗҚ-дағы жинағын тексеруді ұмытпаңыз.
