Неке қию (никах) — мұсылмандардың некелесу рәсімі. Қазақстанда оны мешітте имам қияды, бірақ тек жұп некесін АХАЖ-да тіркегеннен кейін ғана: неке туралы куәлік болмаса, имам рәсімді бастамайды. Бұл — Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының (ҚМДБ) ережесі. Неке қиюдың өзі заңдық күшке ие емес: ерлі-зайыптылардың құқығын тек мемлекеттік тіркеу береді.
Мешітте неке қию үшін қандай құжаттар керек
ҚМДБ 2025 жылғы қарашада NewTimes.kz сауалына берген жауабында міндетті шарттарды атап өтті:
- АХАЖ берген некені мемлекеттік тіркеу туралы куәлік;
- жазбаша өтініш;
- күйеу жігіт пен қалыңдықтың жеке басын куәландыратын құжаттар;
- ата-аналардың қатысуы;
- кемінде екі ер адам (не бір ер адам мен екі әйел) куә.
Рәсімді тек ҚМДБ бұйрығымен тағайындалған имам ғана өткізе алады. Неке қию туралы жазба мешіт журналына енгізіледі. АХАЖ куәлігін талап ету 2014 жылы енгізілген еді. Сол кезде Дін істері комитеті мұны азаматтардың тағдырына алаңдаушылық деп түсіндірді, ал мүфтият бастаманы қолдады.
Некені АХАЖ бөлімінде немесе egov.kz порталы арқылы тіркеуге болады. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2023 жылы елде 120 851 неке тіркелген. Мешіттерде қанша неке қиылатынын ҚМДБ жарияламайды: бірыңғай есеп жоқ.
Мешітте неке қию шарттары: шариғат талаптары
ҚМДБ неке жарамды болуы үшін сегіз шартты атайды:
- күйеу жігіт пен қалыңдық жақын туыс емес;
- неке уақытша емес, өмірлікке қиылады;
- қалыңдықтың қамқоршысы — әкесі, әкесінің бауыры не өз ағасы — қатысады;
- куәлар бар;
- екеуі де өз еркімен, ешкімнің қысымынсыз келіседі;
- неке жасырын емес, ашық жарияланады;
- жұптың ешқайсысы ихрамда, яғни қажылықтағы ерекше күйде емес;
- күйеу жігіт қалыңдыққа мәңір береді.
Мәңір — күйеу жігіттің қалыңдыққа беретін сыйы. Ол әйелдің жеке меншігіне айналады, ажырасқаннан кейін де күйеуі оны қайтарып ала алмайды. Белгіленген мөлшері жоқ. 2024 жылғы қарашада ҚМДБ Кеңесі пәтуа (діни мәселе бойынша шешім) шығарды: қалың мал берілетін өңірлерде ол мәңір саналады, мәңірді бөлек келісудің қажеті жоқ. «Ана сүті» мен «әке еңбегі» төлемдері енді міндетті саналмайды. Мақсаты — жастардың қаржылық жүгін жеңілдету.
АХАЖ-сыз неке қию неге қауіпті
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекс тек мемлекет тіркеген некені мойындайды. Неке жасы — 18. Жұп тек неке қидырса, заң оларды бөгде адамдар деп санайды. Іс жүзінде бұл мынаны білдіреді:
- ажырасқанда әйел бірлесіп тапқан мүлікті жұбай ретінде бөлісе алмайды;
- күйеуінің мұрасына әйелі ретінде құқығы жоқ;
- балаға алиментті алдымен әкелікті дәлелдеп, сот арқылы талап етуге тура келеді.
Сондықтан ҚМДБ алдымен АХАЖ-ды талап етеді. Дегенмен БАҚ жазғандай, ережені айналып өтіп неке қию әлі де кездеседі, соның ішінде екінші әйелмен — тоқалмен. Қазақстанда көп әйел алуға заң рұқсат бермейді.
Халал той: әдеттегі тойдан айырмашылығы
Халал той — ислам қағидаларына сай өтетін той. Басты айырмашылығы — дастарқанда ішімдік болмайды, ас халал өнімдерден әзірленеді. Тойдан бұрын жұп неке қидырады, ал тойда рюмкамен тост айтудың орнына Құран оқылып, үлкендер бата береді.
| Әдеттегі той | Халал той | |
|---|---|---|
| Ішімдік | жиі болады | болмайды |
| Ас | кез келген | тек халал |
| Діни рәсім | міндетті емес | тойдан бұрын неке қию |
| АХАЖ-да тіркеу | қажет | қажет — онсыз неке қиылмайды |
2010 жылдардың ортасында «Радиоточка» «қазақша халал той» туралы жаңа үрдіс ретінде жазған еді. Содан бері ішімдіксіз той өмірдің елеулі бөлігіне айналды. Tengrinews дерегінше, 2025 жылдың басында Ақтөбе, Қызылорда және Атырау облыстарындағы жүзден астам ауыл спирттік ішімдік сатудан бас тартқан. Тойға да әсер ететін ру дәстүрлері туралы қазақ рулары мен жүздері туралы мақаладан оқыңыз.
Іс жүзіндегі кеңес: алдымен АХАЖ-ға немесе egov.kz арқылы өтініш беріңіз, куәлікті алған соң жақын мешіттің имамымен неке қию күнін келісіңіз.
