«Азия Авто» — Өскемендегі автокөлік құрастыру зауыты. Ол 2002 жылдан бастап Lada, Skoda, Kia, Chevrolet және UAZ көліктерін құрастырған. Зауытты кәсіпкер Анатолий Балушкиннің «БИПЭК Авто – Азия Авто» холдингі бақылаған. 2020 жылы мемлекет сот арқылы компанияны жеңілдіктерден айырды, 2021 жылдың көктемінде өндіріс тоқтады. 2025 жылы сот Балушкинді сырттай 9 жылға бас бостандығынан айырды, ал 2026 жылғы сәуірде салынып бітпеген жаңа зауыт Шығыс Қазақстан облысының әкімдігіне берілді.
«Азия Авто» кімге тиесілі
Бәрі 1992 жылы басталды: өскемендік кәсіпкер Анатолий Балушкин серіктестерімен бірге автокөлік ісімен айналыса бастады. Уақыт өте келе бұл іс Қазақстан мен Ресейдің 31 қаласында 44 автоорталығы бар «БИПЭК Авто – Азия Авто» холдингіне айналды. Балушкин бақылаушы акционер әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды. Forbes Kazakhstan оны елдің ең бай 50 адамының тізіміне енгізген.
«Азия Авто» кімге тиесілі деген сұрақты «Радиоточка» компанияның гүлденген жылдарында-ақ қойған. Содан бері жауап өзгерген жоқ: зауыт күйрегенге дейін Балушкин тобының қолында болды. Компанияның мүлкі First Heartland Jysan Bank кепілінде болған, бірақ банк өзін меншік иесі емеспіз деп мәлімдеді.
Өскемендегі автозауытта не құрастырылды
Зауыт ірі тораптық құрастырудың жеңілдетілген схемасымен жұмыс істеді: көліктер дерлік дайын күйде келіп, орнында ірі тораптардан жиналды. Негізгі модель — Lada 4×4. Ең көп көлік 2019 жылы шығарылды — шамамен 20 мың.
2011 жылы компания «АвтоВАЗ»-бен бірге толық циклді — шанақты дәнекерлейтін және бояйтын — жаңа зауыт салатынын жариялады. Оның қуатын жылына 120 мың көлікке дейін жеткізу жоспарланды, учаскесі — Глубокое ауданындағы 523 гектар. Құрылыс шамамен 2013 жылы басталғанымен, зауыт салынып бітпеді. Компанияның айтуынша, оған 76–80 млн долларға жуық қаражат салынған.
«Азия Авто» неге тоқтап қалды
2010 жылы компания Үкіметпен өнеркәсіптік құрастыру туралы келісімдерге қол қойды. Ол 10 жылға салық және кедендік жеңілдіктер алып, оның орнына цехтар салуға және жергілікті бөлшектердің үлесін 50%-ға жеткізуге уәде берді. Индустрия министрлігінің дерегінше, цехтар іске қосылмаған, ал жергілікті үлес 23–31% деңгейінде қалған. Министрліктің есебі бойынша, жеңілдіктердің жалпы сомасы 361 млрд теңге болған.
| Қашан | Не болды |
|---|---|
| 2020 жылғы тамыз | Астанадағы сот министрліктің талабы бойынша келісімдерді бұзды; қазанда апелляция бұл шешімді күшінде қалдырды |
| 2020 жыл | Сот компанияны мемлекетке 174 млрд теңгеге жуық жеңілдікті қайтаруға міндеттеді |
| 2021 жылғы наурыз | Жаппай қысқарту және өндірістің тоқтауы. 2020 жылы зауытта 609 адам жұмыс істеген |
| 2021 жылғы тамыз | Балушкин алаяқтық жасады деген күдікпен іздеуге жарияланды. Ол Ресейге кетіп, сол елдің азаматтығын алды |
| 2022 жыл | Ескі зауыттың ғимараттары тыйым салынған мүлік саудасына 5,3 млрд теңге бастапқы бағамен шығарылды |
Компания қиындықтарды девальвациямен, 2013–2016 жылдардағы нарықтың құлдырауымен және пандемиямен түсіндірді. Оның айтуынша, жеңілдіктерсіз көліктер қымбаттап, сатылмай қалған.
«Азия Авто» басшыларына қатысты сот
2025 жылғы наурызда Өскемендегі сот компанияның бұрынғы бес менеджеріне 2,5 жылдан 2 жыл 8 айға дейін жаза тағайындады. Олар 2021 жылдан бері тергеу изоляторы мен үй қамағында осы мерзімді өтеп қойғандықтан, жазадан босатылды. Тағы үш адам ақталды.
2025 жылғы сәуірде Шығыс Қазақстан облыстық соты Анатолий Балушкинді аса ірі мөлшерде алаяқтық жасағаны үшін сырттай 9 жылға бас бостандығынан айырды. Топ-менеджер Ерік Сағымбаев 8,5 жылға сотталды. Үкім жарияланған кезде ол заңды күшіне енбеген еді. 2025 жылғы желтоқсанда Бас прокуратура Ресей Балушкинді Қазақстанға бермейтінін хабарлады. «Курсив» дерегінше, 2024 жылдың соңында компанияның мемлекет алдындағы қарызы 180 млрд теңгеден асқан, «Жасыл Даму» қоры алдындағы қарызы — 65 млрд теңге.
«Азия Авто» банкроттығы: зауыттың тағдыры не болды
Мүлік атқарушылық іс жүргізу арқылы сатылып, мемлекетке беріліп жатыр. Салынып бітпеген толық циклді зауыт e-qazyna порталына шығарылды. Бағалаушылар оның құнын 23,3 млрд теңге деп анықтады, ал зауыттың өзі ШҚО әкімдігіне 0 теңгеге берілді — мемлекеттік органдарға мүлік ереже бойынша осылай беріледі. Өнеркәсіп министрлігі инвесторларды атқарушылық іс жүргізу аяқталғаннан кейін іздейтінін айтты. Министр Ерсайын Нағаспаевтың сөзінше, зауытқа қазақстандық кәсіпкерлер қызығушылық танытып отыр.
