Феминитивтер — әйелді мамандығы, лауазымы не айналысатын ісі бойынша атайтын сөздер. Орыс тілінде бұған «учительница», «студентка», «певица» сияқты ескі сөздер де, «авторка», «редакторка», «блогерка» сияқты жаңа түрлері де жатады. Ескі феминитивтер әлдеқашан нормаға айналған. Ал жаңалары әзірге ауызекі сөз саналады және дау тудырады. Қазақстанда оларды көбіне феминистік бастамалардың мәтіндерінен және кейбір тәуелсіз басылымдардан кездестіруге болады. Ірі БАҚ пен мемлекеттік органдар үйреншікті «автор», «врач», «директор» сөздерін қолданады.
Феминитивтер деген не: қарапайым тілмен
«Феминитив» сөзі латынның femina, яғни «әйел» деген сөзінен шыққан. Орыс тіліндегі «ер адамға» арналған сөздің «әйел» жұбын осылай атайды: продавец — продавщица, спортсмен — спортсменка, поэт — поэтесса. Мұндай жұптар жұрнақ арқылы жасалады.
- -к(а): студентка, журналистка, спортсменка; жаңаларынан — авторка, редакторка, директорка;
- -ниц(а): учительница, писательница, водительница;
- -щиц(а), -чиц(а): продавщица, переводчица;
- -есс(а): поэтесса, стюардесса;
- -иня: героиня, богиня; жаңаларынан — психологиня;
- -ш(а): кассирша, директорша — көбіне менсінбеген реңк береді.
«-ша» жұрнағы ұзақ уақыт бойы мамандықты емес, әйелді, яғни біреудің жұбайын білдірген. «Генеральша» — генералдың әйелі, «профессорша» — профессордың әйелі. Сондықтан мұндай сөздерді көп әйел ұнатпайды.
«Авторка» мен «редакторка» қайдан шықты
Феминитивтер соңғы жылдары ойлап табылған жоқ. Көне орыс тілінде «княгиня», «жрица», «ткалья» сөздері болған. XVIII–XIX ғасырларда «генеральша», «докторша» пайда болды. 1917 жылғы төңкерістен кейін тілге «комсомолка», «трактористка» сөздері енді.
Кеңес заманында үрдіс өзгерді. Беделді мамандықтарда «ер адамға» арналған сөз жалпы атау ретінде қолданыла бастады: «врач Иванова», «директор Петрова». Әйел түрі негізінен әбден үйреншікті болған жерде ғана қалды: учительница, ткачиха, медсестра.
2010 жылдары Ресей, Украина және Қазақстандағы феминист белсенділер әйел түрлерін қайта қолдана бастады. Көбіне поляк және чех тілдерінің үлгісімен «-к(а)» жұрнағын пайдаланды. «Авторка», «редакторка», «блогерка» осылай пайда болды. Бұл тарихты лингвист Ирина Фуфаева «Как называются женщины. Феминитивы: история, устройство, конкуренция» (2020) кітабында егжей-тегжейлі талдаған.
Қазақстанда феминитивтер неге дау тудырады
Қазақстандағы үлкен дау 2016 жылдың жазында басталды. Сол кезде «Феминита» бастамасының негізін қалаушылардың бірі Жанар Секербаева «авторка», «водительница», «социологиня» сөздерін жиі қолдануды ұсынды. Оның пікірінше, тіл ойлау жүйесіне әсер етеді, ал мамандықтардың «ер» атаулары әйелдерді көрінбейтін етеді. Бұл туралы Informburo.kz басылымы жазды. Сол жылы қазақстандық БАҚ, соның ішінде «Радиоточка» да мұндай сөздердің «жақтаушылары» мен «қарсыластарының» уәжін талдады.
Қарсы тараптың уәжі мынадай болды. Филология профессоры Қадиша Нұрғали «гинеколог» пен «доктор» — қалыптасқан норма, ал жаңа түрлер тек ауызекі сөйлеуге жарайды деп санады. Орыс тілі мұғалімдері де «врач» сияқты сөздер ерлер мен әйелдерге ортақ болып кеткенін, оларды өзгертудің қажеті жоқ екенін айтты.
Арада он жыл өтсе де, дау басылған жоқ. Жақтаушылар «авторка» сөзін «студентка» сияқты қалыпты сөз деп есептейді. Ал қарсыластарға жаңа түрлер құлаққа түрпідей тиеді немесе саяси ұран сияқты көрінеді.
«Авторка» деп жазу дұрыс па: сөздіктер не дейді
«Дұрыс» немесе «бұрыс» деген қатаң жауап жоқ. Қай сөздің орнығатынын тілдің өзі шешеді. Алайда орыс тілінің академиялық сөздіктерінде жаңа феминитивтер әзірге әдеби норма ретінде бекітілмеген. Сондықтан ресми құжаттарда, заңдарда және іскерлік хаттарда жынысына қарамастан «автор», «директор», «эксперт» деп жазылады.
Күнделікті сөйлеуде және блогтарда әркім өзі таңдайды. Ең жақсы бағдар — адамның өзін қалай атайтыны. Журналист әйел өзін «авторка» деп атаса, оны солай атау — құрмет белгісі.
Ресейде бұл тақырып одан да өткір сипат алды. 2024 жылғы қаңтарда Жоғары экономика мектебінің Санкт-Петербургтегі филиалының студенттеріне жарияланымдарда феминитив қолдануға тыйым салынды. ЖОО қызметкері Ресей Жоғарғы сотының «халықаралық ЛГБТ қозғалысы» туралы шешіміне сілтеме жасады, онда феминитивтер аталған еді. Сол кезде Мемлекеттік Думада феминитив үшін жаза қарастыратын заң жоқ екенін мәлімдеді. Қазақстанда мұндай тыйым жоқ.
Қазақ тілінде феминитивтер бар ма
Қазақ тілінде грамматикалық род жоқ, сондықтан жұрнақ туралы дау да жоқтың қасы. Мамандық атаулары ерлер мен әйелдерге бірдей: дәрігер, жазушы, ұстаз. Жынысты атап көрсету керек болса, «әйел» сөзі қосылады: әйел дәрігер.
Араб тілінен енген бірлі-жарым жұп сөздер ғана бар: мұғалім — мұғалима. Сондықтан қазақ тілді оқырман үшін «редакторка» туралы дау — негізінен орыс тіліне қатысты әңгіме. Қазақ тілін үйрену неге ойлағаннан оңай екенін қазақ тілін қалай үйрену туралы мақаламызда жаздық.
