Қазақстандағы урбанизация — адамдардың ауылдан қалаға көшуі. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2026 жылғы қыркүйектің басында қазақстандықтардың 64,2%-ы қалада тұрды. Жаңа тұрғындар ең көп баратын қалалар — Астана, Алматы және Шымкент. 2025 жылдың өзінде Астананың көші-қон өсімі 87 459 адам болды. Көшіп келгендердің көбі қала орталығына емес, шетіне және қала маңына қоныстанады. Олар жиі рұқсатсыз салынған, жолы, мектебі мен кәрізі жоқ жеке үйлерде тұрады.
2026 жылғы Қазақстандағы урбанизация деңгейі
Қала халқының үлесі жыл сайын өсіп келеді. Бірақ өңірлер арасында айырма үлкен. Ең «қалалық» өңірлер — адамдар бұрыннан зауыт пен шахта жанындағы қалаларда тұратын өнеркәсіпті облыстар:
| Өңір | 2026 жылғы қыркүйектегі қала тұрғындарының үлесі |
|---|---|
| Қарағанды облысы | 82,8% |
| Ұлытау облысы | 79,7% |
| Ақтөбе облысы | 76,7% |
| Павлодар облысы | 71,7% |
| Шығыс Қазақстан облысы | 67,9% |
| Қазақстан бойынша | 64,2% |
Керісінше мысал да бар. Алматы облысы статистика бойынша ауылдық өңір болып көрінеді. Алайда оның көп тұрғыны күнде Алматыға жұмысқа барады. Олар іс жүзінде қала тұрғыны, бірақ ауылда тіркелген.
Ішкі көші-қон: қазақстандықтар қайда көшеді
Ең көп адам баратын қала — Астана. Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы қорытындысы бойынша, елорданың көші-қон сальдосы (келгендер мен кеткендердің айырмасы) +87 459 адам болды. Бұл күніне шамамен 240 адам деген сөз. Алматыда бұл көрсеткіш +33 126, Шымкентте +15 130.
Адамдар жұмыс, оқу және жалақы іздеп көшеді. Бірақ қаладағы баспана қымбат. Сондықтан көпшілік жер арзан жерден — қаланың шетінен немесе одан әрі — үй сатып алады не салады. Қала маңы осылай өседі. Экономикалық зерттеулер институтының бағалауынша, бес жылда Астана агломерациясының (қала мен айналасындағы аудандардың) халқы 42%-ға өскен. Елорда іргесіндегі Қосшы қаласының халқы ресми дерек бойынша осы уақытта 18,1 мыңнан 66,1 мыңға жетті. Ал Ақмола облысының әкімі онда іс жүзінде 112 мыңнан астам адам тұратынын, олардың көбі тіркелмегенін айтқан.
Алматыдағы өз бетімен салынған үйлер: шет аймақтар неге маргиналды деп аталады
Мұндағы «маргиналды» сөзі «шетте қалған» деген мағынаны береді. Адам ауылдан көшіп кеткен, бірақ әлі толыққанды қала тұрғыны бола қойған жоқ. Оның тіркеуі, үйіне құжаты, ресми жұмысы болмауы мүмкін, жанында мектеп пен емхана жоқ. Бұл туралы 2014 жылы-ақ пікір таласы жүрген: ол кезде «Радиоточка» Қазақстанда не болып жатыр — урбанизация ма, әлде «қалалық маргиналдану» ма деген сұрақ қойған.
Бұл Алматыда айқын көрінеді. 2014 жылғы сәуірде Президент Жарлығымен қалаға Алматы облысының 23,2 мың гектар жері ауылдарымен бірге қосылды. Олармен бірге қалаға рұқсатсыз салынған мыңдаған үй де келді. 2022 жылы сол кездегі Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі Қайырбек Өскенбаев 14 мыңға жуық өз бетімен салынған құрылыс бар екенін, олардың көбі бұрынғы ауылдарда тұрғанын айтқан. Алматы әкімі Ерболат Досаев та сол жылы заңдастыру кемінде 25 мың тіркелмеген үйге және 287 бау-бақша серіктестігіне қатысты болатынын, ондағы адамдардың «құжаты да, тіркеуі де жоқ» екенін айтты.
Мұндай мәселе басқа қалаларда да бар. Мысалы, Өскеменде 50 мыңға жуық адам құжат бойынша әлі де саяжай болып саналатын массивтерде тұрады.
2026 жылы қалалар шет аймақтарды қалай дамытып жатыр
- Алматыдағы заңдастыру. Алматының ерекше мәртебесі туралы заңға сәйкес, қалалық комиссия өз бетімен салынған үйлерді 2027 жылғы 1 қаңтарға дейін заңдастыра алады. 2022 жылдан бері комиссия 1838 өтінішті қарады, 2026 жылдың көктемінде тағы 502 өтініш қаралып жатқан. Егер учаске бас жоспар бойынша жолға немесе инженерлік желіге керек болса, үйді заңдастыруға болмайды.
- Саяжайдан тұрғын массивке. Алматыдағы желісі мен жолы бар бау-бақша серіктестіктерінің бір бөлігі жеке тұрғын үй құрылысы (ЖТҚ) мәртебесіне ауыстырылып жатыр. Тек Наурызбай ауданының өзінде мұндай серіктестік 138.
- Астана маңы. Үкімет Астана агломерациясын дамытудың 2024–2028 жылдарға арналған кешенді жоспарын қабылдады. Қосшыда мектептер, емхана мен аурухана салынып жатыр. Ал 2026 жылғы мамырда Астанада іске қосылған LRT-ның екінші кезегін 2027 жылға қарай салу жоспарланған.
Егер үйіңіздің құжаты болмаса, алдымен аудан әкімдігіне барған жөн. Онда учаскеңіз заңдастыруға жата ма, бас жоспарға кедергі келтірмей ме — соны айтып береді. Алматы комиссиясы 2027 жылғы 1 қаңтарға дейін жұмыс істейді.
