«Ақпаратқа қол жеткізу туралы» заң Қазақстанда 2015 жылдан бері жұмыс істейді. Ол кез келген адамға мемлекеттік органнан мәлімет сұрап, 15 күнтізбелік күн ішінде жазбаша жауап алуға құқық береді. Мемлекеттік органдар бюджетті, жоспарларды, заң жобаларын және есептерді өз сайттарында және «Ашық үкімет» порталдарында өздері жариялауға міндетті. 2025 жылдан бастап заңда тікелей жазылды: заңда өзгеше көрсетілмесе, барлық ақпарат ашық деп саналады. Бірақ іс жүзінде журналистер мен азаматтар әлі де ресми жауап немесе «қызмет бабында пайдалану үшін» деген белгімен бас тарту жиі алады.
Ақпаратқа қол жеткізу туралы заң деген не
Бұл – Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 16 қарашадағы № 401-V заңы. Ол ақпаратты кім беруге тиіс екенін (мемлекеттік органдар, әкімдіктер, мәслихаттар, квазимемлекеттік компаниялар және басқа да «ақпарат иеленушілер»), оны қалай сұрауға болатынын және бас тартуға қалай шағымдануға болатынын белгілейді. Ең ірі түзетулерге 2025 жылғы 13 қаңтарда қол қойылды (№ 157-VIII заң). Олар мыналарды қосты:
- ашықтық презумпциясы – тек заң тікелей рұқсат еткен ақпаратты ғана, оның өзінде уақытша және ішінара жабуға болады;
- Парламенттің, үкіметтің және басқа органдардың ашық отырыстарын тікелей көрсету және жазбаларын жариялау міндеті;
- проактивті жариялау – мемлекеттік органдар жиі сұралатын деректерді өздері жариялауға тиіс;
- мемлекеттік бақылау: уәкілетті орган ведомстволардың заңды қалай сақтайтынын тексеріп, жыл сайын есеп жариялайды;
- мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін ақпараттың қолжетімділігі.
Мемлекеттік орган сұрауға қай мерзімде жауап беруге міндетті
Сұрауды жазбаша түрде (қағазбен немесе мемлекеттік органның сайты мен eGov арқылы) немесе ауызша – жеке өзі не телефонмен беруге болады. Заңның 11-бабы бойынша мерзімдер:
| Жағдай | Мерзім |
|---|---|
| Жазбаша сұрауға жауап | 15 күнтізбелік күн |
| Басқа органдардың дерегі қажет болса, мерзімді ұзарту | бір рет, тағы 15 күнтізбелік күнге дейін; ұзарту туралы 3 жұмыс күні ішінде хабарлайды |
| Сұрау басқа органға түсіп кетсе | оны 3 жұмыс күні ішінде тиісті органға жіберіп, бұл туралы хабарлайды |
| Дәлелді бас тарту | сұрау тіркелген күннен бастап 5 жұмыс күні |
| Ақпарат бұрын жарияланған болса | 3 жұмыс күні ішінде оны қайдан табуға болатынын хабарлайды |
Жауап сұрау жазылған тілде, қағазбен немесе электрондық түрде – өтініш берушінің таңдауы бойынша беріледі. Бас тартуға немесе жауапсыз қалдыруға жоғары тұрған органға немесе сотқа үш ай ішінде шағымдануға болады.
Мемлекеттік органдар нені жариялауға міндетті және нені құпия етуге болмайды
Әр мемлекеттік орган өз сайтында қазақ және орыс тілдерінде мыналарды ұстауға тиіс: құрылымы мен басшылығының байланыс деректері, қабылданған актілер мен олардың жобалары, бюджет пен оның орындалуы туралы есептер, аудит нәтижелері, жоспарлар мен бағдарламалар, статистика, сатып алу, тексеру және қолдау шаралары туралы деректер. Жаңалықтар күн сайын, қалған бөлімдер 3 жұмыс күні ішінде жаңартылады. Бұдан бөлек, деректер «Ашық үкімет» порталдарына жарияланады: ашық деректер, ашық бюджеттер және ашық НҚА.
Заңның 6-бабында қол жеткізуді шектеуге болмайтын мәліметтер аталған. Олардың қатарында:
- төтенше жағдайлар, авариялар мен апаттар;
- экология, санитариялық, радиациялық және өрт қауіпсіздігі;
- денсаулық, білім, экономика, демография және қылмыс жөніндегі статистика;
- республикалық және жергілікті бюджеттің қалыптасуы мен шығыстары, оларды тексеру нәтижелері;
- мемлекеттік органдар мен шенеуніктердің заң бұзушылықтары, адам құқықтарының бұзылуы;
- Ұлттық банктің алтын-валюта резервінің мөлшері, заңдардың мәтіндері мен жобалары;
- 2025 жылдан бастап – инвестициялық жоспарлардың орындалуы, электр желілерінің иелері және цифрлық активтер статистикасы.
Журналистер неге ашықтықтың жоқтығына шағымданады
Сұраулар саны көбейіп келеді: Мәдениет және ақпарат министрлігінің жылдық есебі бойынша, 2024 жылы мемлекеттік органдарға 604 мың сұрау түскен. Бұл алдыңғы жылдан шамамен екі есе көп. Бірақ заң бұзушылық үшін сирек жазалайды. BES.media осы есепке сілтеме жасап жазғандай, ақпаратқа қол жеткізуді заңсыз шектегені үшін (ӘҚБтК 456-1-бабы) бір жылда тек алты жағдайда ғана айыппұл салынған, жалпы сомасы – 332 280 теңге. Заңгерлер нақты бұзушылықтар әлдеқайда көп деп есептейді.
Журналистер мен заңгерлердің негізгі шағымдары:
- «ҚБП» белгісі («қызмет бабында пайдалану үшін»): мұнымен тіпті қарапайым мәліметтерді де жабады, мысалы аялдамаларға жұмсалған шығын мен мердігерлердің атауын;
- сұрақтың мәніне жауап бермейтін ресми жауаптар;
- ақпаратқа қол жеткізу мәселелері жөніндегі комиссияның әлсіздігі: оның ұсынымдары мемлекеттік органдар үшін міндетті емес;
- кейбір мәслихаттардың баспасөзді шақырмайтын жабық отырыстары.
Ашықтық туралы дау заң қабылданған кезден бері жалғасып келеді. 2010-жылдардың ортасында «Радиоточка» порталы Әсет Исекешевтің «Мемлекеттік органдар ашық болудан қорқады» деген сөзін тақырыпқа шығарған еді. 2015 жылғы желтоқсанда сарапшылар ведомстволардың сайттарын тексеріп, олардың көбі жаңа заңды орындамайтынын анықтады. Ал BES.media дерегінше, 2024 жылы түзетулер жобасы мемлекеттік органдармен келісілген кезде одан проактивті жариялау туралы нормалардың дерлік бәрі және «ҚБП» ұғымының нақты анықтамасы алынып тасталған. Дегенмен нормалардың бір бөлігі 2025 жылғы заңға енді.
Мемлекеттік орган жауап бермесе немесе себепсіз бас тартса, ақпаратқа қол жеткізу мәселелері жөніндегі уәкілетті органға, прокуратураға немесе сотқа шағымдануға болады. Соңғы өзгерістері бар заң мәтіні adilet.zan.kz сайтында бар. Мемлекет интернет пен онлайн-платформаларды қалай реттейтіні туралы 2026 жылғы Қазнет туралы материалдан оқыңыз.
