Пара алғаны үшін ҚР Қылмыстық кодексінің 366-бабы бойынша жаза тағайындалады. Жай пара үшін оның сомасынан 20–50 есе көп айыппұл немесе 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру қаралған. Аса ірі мөлшердегі немесе қылмыстық топ құрамында алынған пара үшін 10 жылдан 15 жылға дейін сотталады. Барлық жағдайда сотталған адамның мүлкі тәркіленеді, ол мемлекеттік қызметте өмір бойы жұмыс істей алмайды. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап пара беруге уәде етудің немесе ұсынудың өзі қылмыс болады.
ҚК 366-бабы бойынша қандай жаза бар
Жаза параны кім алғанына, қанша алғанына және қалай алғанына байланысты. Төменде Қылмыстық кодекстің қолданыстағы редакциясындағы 366-баптың («Пара алу») санкциялары берілген. Айыппұл пара сомасынан есептеледі: 1 млн теңге алса, айыппұл 20 млн теңгеден 50 млн теңгеге дейін болады.
| 366-баптың бөлігі | Не үшін | Айыппұл | Бас бостандығынан айыру |
|---|---|---|---|
| 1-бөлік | Жай пара | пара сомасынан 20–50 есе | 5 жылға дейін |
| 1-1-бөлік | Параны судья немесе құқық қорғау органының қызметкері алса | 30–50 есе | 6 жылға дейін |
| 2-бөлік | Елеулі мөлшер немесе заңсыз әрекет үшін пара | 50–60 есе | 3 жылдан 7 жылға дейін |
| 3-бөлік | Қорқытып алу, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы, ірі мөлшер, бірнеше рет алу | 60–70 есе | 7 жылдан 12 жылға дейін |
| 4-бөлік | Қылмыстық топ немесе аса ірі мөлшер | 70–80 есе | 10 жылдан 15 жылға дейін |
Барлық бөлікке мүлікті тәркілеу және белгілі бір лауазымдарды атқаруға өмір бойы тыйым салу қосылады. Айыппұл мен мерзімнің бірін сот таңдайды.
Пара үшін сотталған адам тағы нені жоғалтады
Мерзім немесе айыппұлмен іс бітпейді. Заң оларға ұзақ уақыт сақталатын шектеулер қосады:
- Мемлекеттік қызметке өмір бойы тыйым. Мемлекеттік органға, сотқа немесе полицияға ешқашан қайта оралуға болмайды.
- Ауыр істер үшін ШМБ жоқ. 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚК 72-бабына сәйкес ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін сотталғандар шартты түрде мерзімінен бұрын босатылмайды. Жүкті әйелдерге, жас балалары бар ата-аналарға, егде жастағы адамдарға және I–II топтағы мүгедектігі бар адамдарға ерекшелік бар. 2024 жылы Конституциялық сот бұл тыйымды заңды деп таныды.
- Судьялар мен полицейлерге талап қатаң. 2020 жылғы 30 желтоқсаннан бастап олар үшін тіпті жай пара да ауыр қылмыс саналады. Яғни оларға ШМБ берілмейді, бірден ең төменгі қауіпсіздік мекемесіне де жіберілмейді.
Пара бергені үшін қандай бап бар
Пара берген адам ҚК 367-бабы бойынша жауапқа тартылады. Жай пара бергені үшін сомасынан 20–30 есе көп айыппұл немесе 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру қаралған. Елеулі мөлшердегі пара үшін 30–40 есе айыппұл немесе 3 жылдан 7 жылға дейін жаза бар. Аса ірі мөлшер үшін 15 жылға дейін сотталады. Лауазым атқаруға өмір бойы тыйым мұнда да бар.
Егер параны одан қорқытып талап етсе немесе ол өзі құқық қорғау органына ерікті түрде хабарласа, пара беруші қылмыстық жауаптылықтан босатылады. 2 АЕК-ке дейінгі (2026 жылы 8 650 теңге) сыйлық алғаш рет, алдын ала уағдаластықсыз және бұрын жасалған заңды әрекет үшін берілсе, қылмыс саналмайды. Ол үшін әкімшілік немесе тәртіптік жауапкершілік қолданылады.
2027 жылдан бастап сыбайлас жемқорлық үшін жаза қалай өзгереді
2026 жылғы 12 маусымда Президент сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша № 312-VIII заңға қол қойды. Оның негізгі нормалары 2027 жылғы 1 қаңтарда күшіне енеді:
- параны талап етудің өзі, ал пара беруші үшін параны ұсыну немесе уәде ету ақша берілмесе де қылмыс болады. Ауызша айту немесе мессенджерге хабарлама жазу жеткілікті;
- пара алуға арандату үшін жаза енгізіледі. Бұл — шенеуніктің келісімінсіз оған ақша беріп, оны қаралау немесе бопсалау. Жазасы — 3 жылдан 8 жылға дейін бас бостандығынан айыру;
- аурухана, мектеп, жоғары оқу орны, банк және коммуналдық қызмет қызметкерлерінің ірі мөлшерде заңсыз сыйақы алғаны үшін жауапкершілігі қатаңдайды;
- сыбайлас жемқорлық үшін әкімшілік жауапкершілікке тарту мерзімі бір жылдан үш жылға дейін ұзартылады.
Заң мәтіні Әділет министрлігінің «Әділет» дерекқорында жарияланған.
2014 жылдан бері пара үшін жаза қалай өзгерді
Қазіргі Қылмыстық кодекс 2014 жылғы 3 шілдеде қабылданып, 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылып келеді. Айыппұл дәл сол кезде «еселі» болды, яғни пара сомасынан есептеле бастады. Сыбайлас жемқорлар үшін мемлекеттік қызметке өмір бойы тыйым да сонда енгізілді. Кейін заң тек қатаңдай берді: 2020 жылы — судьялар мен полицейлер үшін, 2021 жылы — пара берушілер мен делдалдар үшін, ал 2027 жылдан бастап — параға тек уәде еткендер үшін.
2014 жылы Алматыдағы Алмалы аудандық сотының судьясы Күлпаш Өтемісованың ісі көп талқыланды. 2014 жылғы мамырда ол әділетсіз шешім шығарғаны үшін 4,5 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол кісі өлтіруді ұйымдастырғаны үшін сотталған омбылық кәсіпкер Александр Сутягинскийдің жазасын жеңілдеткен, кәсіпкер Қазақстаннан кетіп қалған. Өтемісова өз ісін жоғары лауазымды шенеуніктердің істерімен жария түрде салыстырып, мұны іріктеп қарау деп атады.
Қазір сыбайлас жемқорлық істерін 2025 жылдан бері ҰҚК құрамында жұмыс істейтін Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі тергейді. ҰҚК дерегінше, 2025 жылы сотқа сыбайлас жемқорлық туралы 860 қылмыстық іс жіберілді.
Пара талап етілгені туралы ҰҚК-ге, полицияға немесе прокуратураға хабарлауға болады. Сыбайлас жемқорлық туралы хабарлағаны үшін заңда ақшалай сыйақы қарастырылған.
