Қазақстанда шартты түрде мерзімінен бұрын босату (ШМБ) Қылмыстық кодекстің 72-бабы бойынша беріледі. Оған жазаның белгілі бір бөлігін өтегеннен кейін ғана өтініш беруге болады: онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс үшін — үштен бірін, ауыр қылмыс үшін — жартысын, аса ауыр қылмыс пен адамның өмірі мен денсаулығына қарсы ауыр қылмыс үшін үштен екісін. Сотталған адам залалды толық өтесе және қасақана бұзушылығы болмаса, сот оны босатуға міндетті. Ал ауыр сыбайлас жемқорлық, адам қаза болған терроризм, азаптау және тағы бірқатар қылмыс үшін сотталғандарға ШМБ берілмейді.
ШМБ бойынша қанша уақыттан кейін шығуға болады
ШМБ дегеніміз — адамның колониядан мерзімі бітпей тұрып шығуы. Бірақ қалған мерзім бойы ол пробация қызметінің бақылауында болады. Шартты бұзса, қалған мерзімін өтеуге қайта оралады. Өтеу керек ең аз мерзім қылмыстың ауырлығына байланысты:
| Қылмыс | Жалпы тәртіп | Жүкті әйелдерге, жас балалары бар ата-аналарға, егде адамдарға және I–II топтағы мүгедектігі бар адамдарға |
|---|---|---|
| Онша ауыр емес және ауырлығы орташа | мерзімнің кемінде 1/3 бөлігі | кемінде 1/4 |
| Ауыр | кемінде 1/2 | кемінде 1/3 |
| Аса ауыр, сондай-ақ өмір мен денсаулыққа қарсы ауыр | кемінде 2/3 | 1/2-ден 2/3-ке дейін |
Қалай болғанда да колонияда кемінде алты ай отыру керек. Адам процестік келісім жасап, оның барлық шартын орындаса, мерзім бұдан да қысқа. Бұрын ШМБ берілген болса және ол күшін жойса, екінші рет ұзағырақ күтуге тура келеді — мерзімнің төрттен үшіне дейін.
Залалды өтеудің қандай қатысы бар
72-бапта екі түрлі ереже бар. Біріншісі: сот сотталған адам түзелді деп шешсе, оны босата алады. Екіншісі: сотталған адам қылмыстан келген залалды толық өтесе, мерзімнің қажетті бөлігін өтесе және тәртіпті қасақана бұзбаса, сот оны босатуға міндетті. Сондықтан заңгерлер алдымен жәбірленушімен есеп айырысып, содан кейін өтініш беруге кеңес береді: өтелмеген залал — бас тартудың жиі себебі.
Ақшаның мерзімнен бұрын шығудың басқа жолы үшін де маңызы бар. Бұл — жазаның өтелмеген бөлігін жеңілірек жазамен ауыстыру (ҚК 73-бабы). Онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс үшін мерзімнің 1/4 бөлігінен, ауыр қылмыс үшін 1/3 бөлігінен, өмір мен денсаулыққа қарсы ауыр қылмыс үшін 1/2 бөлігінен кейін ауыстыруға болады. Қалған мерзім бас бостандығын шектеумен (күнге күн) немесе айыппұлмен ауыстырылады: бас бостандығынан айырудың төрт күніне 1 АЕК. Бірақ айыппұлға ауыстыру залал толық өтелгенде ғана мүмкін. 2026 жылы АЕК 4 325 теңге, яғни колониядағы бір жыл шамамен 395 мың теңге «тұрады».
Қазіргі Қылмыстық кодекс 2015 жылы күшіне енгеннен кейін көп өтпей журналистер қылмыскерлерді «түрмеден ақшаға шығарып жатыр» деп жазды. Әңгіме дәл осы мерзімді айыппұлмен ауыстыру туралы болған. Заңның мәні өзгерген жоқ: залалды өтемей бостандықты сатып алуға болмайды, шешімді тек сот қабылдайды.
Кімге ШМБ берілмейді
- ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталғандарға (2021 жылғы 1 қаңтардан бастап; жүкті әйелдерге, жас балалары бар ата-аналарға, егде адамдарға және мүгедектігі бар адамдарға ерекшелік бар);
- адам қаза болған терроризм мен экстремизм үшін;
- кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс үшін;
- қылмыстық топ құрамында адам өлтіргені үшін;
- азаптағаны үшін;
- бас бостандығынан айыру бас бостандығын шектеумен ауыстырылғандарға.
Сыбайлас жемқорларға қатысты тыйымды 2024 жылы Конституциялық сот тексеріп, оны заңды деп таныды. Пара үшін жаза туралы толығырақ ҚК 366-бабы туралы мақалада жазылған.
Рақымшылық пен ШМБ-ның айырмашылығы неде
ШМБ туралы шешімді сот әр адамға жеке шығарады. Рақымшылық заңмен бірден көп адамға жарияланады. Конституцияның 30 жылдығына байланысты рақымшылық туралы соңғы заңға Президент 2025 жылғы 23 маусымда қол қойды. Заң бойынша құқық бұзушылық пен онша ауыр емес қылмыс үшін сотталғандар босатылды. Ауырлығы орташа қылмыс үшін сотталғандар залал келтірілмесе немесе ол толық өтелсе ғана босатылды. Ауыр қылмыс жасағандардың мерзімі қысқартылды, ал аса ірі алаяқтық пен ысырап ету үшін сотталғандардың мерзімі залал толық өтелгеннен кейін ғана қысқартылды. Сыбайлас жемқорларға рақымшылық қолданылған жоқ.
Оған 15 мыңға жуық адам ілігеді деп күтілген. ІІМ-нің 2025 жылғы қазандағы алдын ала дерегінше, рақымшылық 6 517 сотталғанға қолданылды: 1 770 адам бас бостандығынан айыру орындарынан шықты, 2 240 адамның мерзімі қысқарды, пробация есебіндегі 2 507 адам жазадан босатылды.
ШМБ туралы өтініш жаза өтейтін жердегі сотқа беріледі, оған колониядан мінездеме қоса тіркеледі. Сот бас тартса, шешімге шағым жасауға немесе кейін жаңа өтініш беруге болады. 2025 жылғы қазанда Мәжіліске заң жобасы енгізілді. Ол бойынша бірқатар бап (адам саудасы, азаптау, адам қаза болған жол-көлік оқиғасы және басқалары) бойынша ШМБ туралы мәселені алқабилер қатысатын сот шешеді.
