Қытай қазақтары — Қазақстаннан тыс жердегі ең үлкен қазақ қауымы. ҚХР-дың 2020 жылғы санағы бойынша Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының өзінде ғана 1 539 636 қазақ тұрған. Олардың көбі Шыңжаңның солтүстігінде, Қазақстан шекарасына жақын өңірлерде қоныстанған. 2017 жылдан кейін Қытай билігі өңірдегі мұсылман халықтарына қатысты саясатын қатаңдатқан соң, Қазақстанға көшушілер көбейді: 2025 жылы Қытайдан келген 7 405 қазақ қандас мәртебесін алды. Бұл — рекорд.
Қытайда қанша қазақ тұрады және қай жерде
Қазақтар — ҚХР-да ресми танылған 56 халықтың бірі. 2010 жылғы санақ бойынша олар 1 462 588 адам болған, ал 2020 жылғы санақ бойынша тек Шыңжаңның өзінде шамамен 1,54 млн адам. Қазақстан СІМ 2019 жылы Қытайда «1,5 миллионнан астам» этникалық қазақ тұратынын айтқан.
Қазақтар көп қоныстанған негізгі өңірлер:
- Іле-Қазақ автономиялық облысы — Шыңжаңның солтүстігінде. Оның құрамында Құлжа қаласы (қытайша Инин), сондай-ақ Алтай және Тарбағатай аймақтары бар. Бұл — қазақтар ең тығыз қоныстанған өңірлер;
- Баркөл-Қазақ және Мори-Қазақ автономиялық аудандары — Шыңжаңның шығысында;
- Ақсай-Қазақ автономиялық ауданы — Ганьсу провинциясында.
Қазақтар бұл жерлерді ғасырлар бойы мекендеген. Қытайдағы қазақтардың саны XIX ғасырда Ресей империясы Далаға ішкерілеген кезде, кейін 1916 жылы және Кеңестік Қазақстандағы ашаршылық пен ұжымдастыру жылдарында артты. Ол кезде жүз мыңдаған көшпелі шекарадан өтіп, Шыңжаңға қашқан.
Шыңжаңдағы қазақтар қазір қалай тұрады
Ресми түрде Қытай қазақтарының автономиясы бар: өз облысы мен аудандары бар, қазақтар мемлекеттік органдарда, бизнесте және ғылымда жұмыс істейді. Қазақстан СІМ 2019 жылы оларды «ҚХР-дың толыққанды азаматтары» деп атаған.
Бірақ 2017 жылдан бастап Шыңжаңда «экстремизмге» қарсы қатаң саясат жүргізіліп келеді. 2022 жылғы 31 тамызда БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі басқармасы Шыңжаң туралы баяндама жариялады. Онда ұйғырлар мен басқа да түркі, негізінен мұсылман халықтарын ұстау адамзатқа қарсы қылмысқа теңестірілуі мүмкін екені айтылған. Қытай баяндаманы мойындамайды, лагерьлерді «кәсіптік оқыту орталықтары» деп атайды. Human Rights Watch ұйымының дерегінше, ұсталғандардың арасында этникалық қазақтар да болған, олардың ішінде Қазақстанда тұруға ықтиярхаты барлар да бар.
Қазақстан бұл мәселені дипломатиялық жолмен шешті. 2018 жылдың соңында СІМ Қытаймен келіссөз нәтижесінде 2,5 мыңнан астам этникалық қазақтың ҚХР азаматтығынан шығып, көшуге мүмкіндік алғанын хабарлады.
Тіл де өзгеріп жатыр. Radio Free Asia дерегінше, 2017 жылғы қазанда Іле-Қазақ облысының Инин ауданында мектептерге қазақ және ұйғыр тіліндегі оқулықтарды пайдалануға тыйым салынды — оқыту қытай тіліне көшірілуде. 2010 жылдардың ортасында «Радиоточка» Қытай қазақтары табысқа өз болмысын жоғалту арқылы жететінін жазған еді: мансап жасау үшін қытай тілінде оқып, жұмыс істеу керек. Он жыл ішінде бұл таңдау көп адам үшін тіпті қатаңдай түсті.
Қытайдан Қазақстанға қанша қазақ көшті
Көші-қон қызметі комитетінің дерегінше, 1991 жылдан бері Қытайдан Қазақстанға 378 мыңнан астам қазақ оралды. Тәуелсіздік жылдарында ел әр елден барлығы 1 162 900 этникалық қазақты қабылдады.
| Көрсеткіш | Дерек |
|---|---|
| 1991 жылдан бері Қытайдан оралғандар | 378 мыңнан астам адам |
| 2021 жылы қандас мәртебесін алғандар | 249 адам — ең аз көрсеткіш |
| 2025 жылы қандас мәртебесін алғандар | 7 405 адам, 3 690 отбасы — рекорд |
| 2025 жылғы барлық қандас ішіндегі Қытайдың үлесі | 43,6% |
| Келгендердің ішіндегі еңбекке қабілетті жастар | шамамен 57% |
Дереккөздер — Ұлттық статистика бюросы, Көші-қон қызметі комитеті және Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі.
Мемлекет қандастарға жұмыс қолы жетіспейтін солтүстік және шығыс өңірлерге көшуді ұсынады. Олар — Ақмола, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Атырау облыстары және Абай облысы. 2026 жылға арналған қандастарды қабылдаудың өңірлік квотасы — 2 281 адам. Квотаға енгендер көшуге және тұрғын үйге төлем алады.
Қандастарға қандай жеңілдіктер берілетіні және көшіп келгендер қандай қиындыққа тап болатыны туралы 2026 жылғы қандастар жайлы мақаламызда толық жазылған. Қазақтар әлемнің тағы қай елдерінде тұратыны туралы шетелдегі қазақтар туралы материалдан оқи аласыз.
