Әлемде шамамен 18–20 млн қазақ бар. Оның 14,66 млн-ы Қазақстанда тұрады — бұл Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы 1 наурыздағы дерегі. «Отандастар» мемлекеттік қорының бағалауынша, шетелде 40-тан астам елде 3–5 млн қазақ тұрады. Олардың ең көбі — Қытайда, Өзбекстанда және Ресейде. 1991 жылдан бері тарихи отанына 1,17 млн-ға жуық этникалық қазақ оралды.
Шетелде қанша қазақ тұрады және қай елдерде
Шетелдегі қазақтарды дәл санау қиын. Әр елдің өз санағы бар, ал кейбір адамдар ұлты бойынша емес, азаматтығы бойынша есепке алынады. Сондықтан шетелдегі отандастармен жұмыс істейтін «Отандастар» қоры екі сан береді: ресми дерек бойынша — 3 млн-нан астам, қордың бағалауынша — 5 млн-ға дейін. Қордың 2024 жылы жарияланған елдер бойынша дерегі:
| Ел | Қазақтар саны |
|---|---|
| Қытай | 1,6 млн |
| Өзбекстан | 821 мың |
| Ресей | 591 мың |
| Моңғолия | 121 мың |
| Қырғызстан | 35 мың |
| Түркия | 30 мың |
| Германия | 17 мың |
| АҚШ | 17 мың |
| Иран | 10 мың |
| Түрікменстан | 9 мыңға жуық |
Диаспора өкілдерінің өз бағалауы кейде бұдан жоғары. Мысалы, белсенділердің айтуынша, АҚШ-та 100 мыңға жуық қазақ тұруы мүмкін, бірақ бұл ресми түрде расталмаған. Бұдан бөлек, шетелде оқып немесе жұмыс істеп жүрген 250 мыңға жуық Қазақстан азаматы бар.
Қазақ диаспорасы қалай пайда болды
Көрші елдердегі қазақтардың бір бөлігі ол жаққа көшіп кетпеген, оларды кейін сызылған шекара бөліп тастаған. Қазақтар ғасырлар бойы қазіргі Қытайдың Шыңжаң өңірінде, Өзбекстанның Қарақалпақстаны мен Ташкент облысында, Ресейдің Орынбор, Астрахань және Омбы облыстарында өмір сүрген. Моңғолияның батысындағы Баян-Өлгий аймағында қазақтар XIX ғасырдан бері тұрады.
Диаспораның тағы бір бөлігі XX ғасырдағы нәубеттерден кейін пайда болды. 1916 жылғы көтерілістен кейін, одан соң 1930 жылдардағы ашаршылық пен ұжымдастыру кезінде жүздеген мың қазақ Қытайға, Моңғолияға, Иран мен Ауғанстанға босып кетті. Кейін Шыңжаңнан шыққан босқындардың бір бөлігі Үндістан мен Пәкістан арқылы Түркияға жетіп, 1950 жылдары сол елге қоныстанды. Сол жерден қазақтар Германияға және Еуропаның басқа елдеріне көшті.
Шетелдегі қазақтар туралы Қазақстанда тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бері жазылып келеді. 1992 жылы Алматыда Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайы өтіп, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы құрылды. 2010 жылдары қазақ тілді БАҚ қазақтардың саны қаншалықты тез өсетінін және олардың қаншасы елге оралатынын жиі талқылады.
Қандас дегеніміз кім және елге қанша адам оралды
Қандас — Қазақстанға тұрақты тұруға көшіп келіп, осы мәртебені алған этникалық қазақ. Бұрын оларды оралман деп атаған. Бұл сөз Президент 2020 жылғы 13 мамырда қол қойған заңмен ауыстырылды.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің дерегінше:
- 1991 жылдан бері 1 168,2 мың этникалық қазақ оралды (2026 жылғы наурыздағы дерек);
- 2025 жылы 16 805 адам қандас мәртебесін алды;
- 2026 жылдың басынан наурыздың ортасына дейін 3 335 адам мәртебе алды;
- 2025 жылы қандастардың 44,5 пайызы Өзбекстаннан, 44,1 пайызы Қытайдан, 4 пайызы Түрікменстаннан, 3 пайызы Моңғолиядан, 2,5 пайызы Ресейден келді;
- оралғандардың 58,1 пайызы — еңбекке қабілетті жастағы адамдар, 33,1 пайызы — балалар, 8,8 пайызы — зейнеткерлер.
Қандастардың көші айтарлықтай азайды. 1990 және 2000 жылдары елге жыл сайын ондаған мың адам келсе, 2025 жылы олардың саны 17 мыңға жетпеді.
2026 жылы қандастарға қандай көмек беріледі
Мемлекет жұмыс күші жетіспейтін өңірлерге көшетіндерге көмек береді. Олар — Ақмола, Абай, Қостанай, Павлодар, Атырау, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстары. 2026 жылға арналған квота — 2281 қандас.
| Көмек түрі | 2026 жылғы мөлшері |
|---|---|
| Көшуге берілетін біржолғы төлем | Отбасының әр мүшесіне 70 АЕК (302,8 мың теңге) |
| Тұрғын үй жалдау және коммуналдық қызметке көмек | Бір жыл бойы айына 15–30 АЕК (64,9–129,8 мың теңге) |
| Тұрғын үй сатып алуға сертификат | Отбасына 1625 АЕК (шамамен 7 млн теңге) |
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап көші-қон ережелері өзгереді. Қандас мәртебесіне өтінішті халықты жұмыспен қамту орталығына немесе eGov порталы арқылы беруге болады. Квота туралы жаңалықтарды Еңбек министрлігі жариялайды.
