Қазақстан Қылмыстық кодексінің 174-бабы алауыздықты — ұлттық, діни, әлеуметтік және басқа да алауыздықты қоздырғаны үшін жаза көздейді. Әлеуметтік желідегі жазба, бейне немесе пікір үшін 2 000-нан 7 000 АЕК-ке дейін айыппұл (2026 жылы бұл 8,65 млн-нан 30,3 млн теңгеге дейін), 2–7 жылға бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру қаупі бар. Егер мұны топ жасаса немесе ауыр зардаптарға әкелсе, мерзім 20 жылға дейін жетеді. 2024 жылы 174-бап бойынша 111 қылмыстық іс тіркелген.
174-бап бойынша алауыздықты қоздыру деп нені айтады
Бапқа адамдарды ұлтына, дініне, нәсіліне немесе әлеуметтік тобына байланысты бір-біріне қарсы қоятын қасақана әрекеттер жатады. Ұлттық ар-намысты және діни сезімді қорлау, бір халықты басқасынан артық не кем етіп көрсететін насихат та осыған кіреді.
Басты шарт — әрекеттің көпшілік алдында жасалуы. Бұл — жұрт алдында айтылған сөз, БАҚ-тағы, әлеуметтік желі мен мессенджердегі, онлайн-платформадағы жарияланым, сондай-ақ парақша, кітап пен бейнежазба шығару және тарату. Екі адамның оңаша әңгімесі бапқа жатпайды. Ал ортақ чат пен ашық аккаунт — көпшілік орны.
Тағы бір ерекшелігі бар. Бұл бап экстремистік қылмыстар қатарына жатады. Сондықтан прокуратура ескерткендей, белсенді өкінсе де, татуласса да, ескіру мерзімі өтсе де, рақымшылық жарияланса да адам жауаптылықтан босатылмайды. Жазбадан кейін көпшілік алдында кешірім сұрау істі жаппайды.
ҚК 174-бабы бойынша қандай жаза қолданылады
Бап үш бөліктен тұрады. Әрекет неғұрлым қауіпті болса, жаза да соғұрлым қатаң.
| Бөлік | Не үшін | Жаза |
|---|---|---|
| 1-бөлік | Көпшілік алдында, оның ішінде әлеуметтік желі мен БАҚ-та алауыздықты қоздыру | 2 000–7 000 АЕК айыппұл, не 2–7 жылға бас бостандығын шектеу, не 2–7 жылға бас бостандығынан айыру |
| 2-бөлік | Дәл осы әрекетті адамдар тобы жасаса, қайталап жасалса, зорлық-зомбылықпен не қорқытумен, қызмет бабын пайдаланып, қоғамдық бірлестік көшбасшысы не шетелден келген қаражатпен жасалса | 5–10 жылға бас бостандығынан айыру, оған қоса 3 жылға дейін белгілі бір лауазымды атқару құқығынан айыру мүмкін |
| 3-бөлік | Дәл осы әрекетті қылмыстық топ жасаса не ол ауыр зардаптарға әкелсе | 12–20 жылға бас бостандығынан айыру |
Бас бостандығын шектеу дегеніміз — адам үйінде тұрады, бірақ пробацияның бақылауында болады: рұқсатсыз тұрғылықты жерін және жұмысын ауыстыра алмайды, белгіленген уақытта тіркеуге келіп тұрады. Бас бостандығынан айыру — колонияда нақты жаза өтеу.
Егер жазбада қылмыс белгілері болмаса, бірақ контент құқыққа қайшы деп танылса, әкімшілік жауаптылық қарастырылуы мүмкін. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 456-2-бабының 3-1-бөлігі бойынша бұған 20 АЕК, яғни 2026 жылы 86,5 мың теңге айыппұл салынады. Бас прокуратура 2026 жылғы маусымда авторлар ғана емес, мұндай жазбаларды біле тұра таратқандар да жауапқа тартылуы мүмкін екенін бөлек ескертті.
174-бап бойынша қанша іс бар және белгілі үкімдер
БАҚ келтірген Бас прокуратураның Құқықтық статистика комитетінің дерегінше, 2024 жылы 174-бап бойынша 111 іс тіркелген. 2025 жылғы қаңтар–шілде айларында 62 іс тіркеліп, оның 53-і сотқа жіберілді. Бір жыл бұрын осы айларда сотқа 21 іс жолданған. ІІМ дерегінше, 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында осы бап бойынша 15 адам сотталып, оның 9-ы нақты мерзім алды. 2025 жылдың толық қорытындысы мен 2026 жылғы деректер әзірге ашық жарияланған жоқ.
Әлеуметтік желідегі жазбаларға қатысты алғашқы белгілі істердің бірі — алматылық Татьяна Шевцова-Валованың ісі. 2015 жылғы наурыздың соңында сот оны 2014 жылдың көктемінде Facebook-те жазысқан хаттары үшін ұлтаралық алауыздықты қоздырды деп кінәлі деп таныды. Ол кезде ескі кодекс күшінде еді, бұл 164-бап болатын. Оған 3 жыл сынақ мерзімімен 4 жыл шартты түрде жаза тағайындалды, апелляция үкімді өзгертпеді. Бұл норма 2015 жылдан бері 174-бап деп аталады.
- 2016 жыл — 174-бап бойынша белсенділер Ермек Нарымбай мен Серікжан Мәмбеталин Facebook-тегі жазбалары үшін сотталды.
- 2025 жылғы сәуір — Qaznews24 сатиралық пабликінің авторы Темірлан Енсебек қоғамдық қызметке тыйым салумен 5 жылға бас бостандығын шектеу жазасын алды.
- 2025 жылғы қараша — Қарағандыдағы сот кәсіпкер Алика Мухамадиеваға Threads-тегі жазбалары үшін 3,5 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Оның кішкентай баласы болғандықтан, жазаны өтеу кейінге қалдырылды; ол кінәсін мойындады.
Құқық қорғаушылар 174-бапты неге сынайды
Басты наразылық — тұжырымдардың бұлдыр болуы. Құқық қорғаушы Амангелді Шорманбаевтың пікірінше, бап таңдамалы түрде қолданылып, «саяси» бапқа айналған. Әріптесі Ғалым Әгелеуов оны алып тастауды немесе әкімшілік құқық бұзушылыққа ауыстырып, ірі айыппұлмен шектеуді ұсынады. Билік бұған келіспейді: Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2024 жылы елде көзқарасы үшін саяси қудалау жоқ екенін мәлімдеген.
Тағы бір даулы мәселе — сараптама. Кінәнің бар-жоғы көбіне лингвистер мен психологтардың қорытындысына байланысты, ал қорғау тарапы олардың тұжырымына жиі дау айтады. Сонымен бірге Мәдениет министрлігінің сауалнамаларына қарағанда, тұрғындардың көпшілігі ұлтаралық қатынасты тұрақты деп бағалайды. Елде қандай ұлттар тұратыны туралы Қазақстандағы ұлттар туралы материалдан оқи аласыз.
Желіде алауыздықты қоздырады деп ойлаған жарияланымды көрсеңіз, бұл туралы полицияға немесе прокуратураға хабарлауға болады. 174-баптың өзекті мәтіні adilet.zan.kz сайтындағы Қылмыстық кодексте берілген.
