2026 жылдың басында Қазақстанда 20,5 млн адам тұрды. Оның 14,66 млн-ы, яғни 71,5 пайызы — қазақтар. Орыстар — 2,94 млн (14,4%), өзбектер — 696 мыңға жуық (3,4%). Бұл — Ұлттық статистика бюросының деректері. Елде 120-дан астам ұлттың өкілдері тұрады: 2021 жылғы санақ 124 этносты тіркеген.
Қазақстанда қандай ұлттар тұрады: 2026 жылғы кесте
Ұлттық статистика бюросы этностардың санын жылына бір рет, 1 қаңтардағы жағдай бойынша жариялайды. Төмендегі үлестер сол күнгі халық санынан — 20 499 822 адамнан есептелді.
| Ұлт | Саны | Үлесі |
|---|---|---|
| Қазақтар | 14 664 202 | 71,5% |
| Орыстар | 2 943 022 | 14,4% |
| Өзбектер | 695 557 | 3,4% |
| Украиндар | 367 547 | 1,8% |
| Ұйғырлар | 309 164 | 1,5% |
| Немістер | 222 890 | 1,1% |
| Татарлар | 218 361 | 1,1% |
| Әзербайжандар | 157 568 | 0,8% |
| Кәрістер | 120 821 | 0,6% |
| Түріктер | 93 234 | 0,5% |
| Дүнгендер | 88 165 | 0,4% |
| Беларустар | 73 788 | 0,4% |
| Тәжіктер | 61 307 | 0,3% |
| Күрдтер | 52 077 | 0,3% |
| Қырғыздар | 41 459 | 0,2% |
Осы 15 ұлт бірге халықтың шамамен 98 пайызын құрайды. Қалған 2 пайыз — жүзден астам шағын топ. Олардың арасында шешендер мен поляктар да, елде бірнеше жүз адамы ғана бар өте аз халықтар да бар.
Өңірлерде жағдай әртүрлі. Қазақтар ең көп тұратын өңір — Түркістан облысы, онда 1,6 млн-ға жуық қазақ бар. Орыстар ең көп шоғырланған қала — Алматы, онда 428 мың орыс тұрады. Өзбектер негізінен Түркістан облысында, украиндар Қостанай облысында, ұйғырлар Алматы мен Алматы облысында тұрады.
1989 жылдан бері Қазақстанның ұлттық құрамы қалай өзгерді
35 жылда халықтың құрамы қатты өзгерді. 1989 жылғы санақ бойынша республикада қазақтар 39,7 пайыз, орыстар 37,8 пайыз болған. КСРО ыдырағаннан кейін жүздеген мың орыс, неміс және украин елден көшіп кетті. Сонымен бір мезгілде көрші елдерден этникалық қазақтар оралды, қазақтар арасында туу деңгейі де жоғары болды.
- 1989 жыл: қазақтар — 39,7%, орыстар — 37,8%;
- 1999 жыл: қазақтар — 53,4%, орыстар — 30%;
- 2021 жыл (санақ): қазақтар — 70,4%, орыстар — 15,5%;
- 2026 жылдың басы: қазақтар — 71,5%, орыстар — 14,4%.
2021 жылғы санақта алғаш рет ұлтын көрсетпеуге рұқсат берілді. Бұл мүмкіндікті 24,8 мың адам пайдаланды. «Басқа ұлт» деген жауапты 47,5 мың адам таңдады, ал 2009 жылы ондай адамдар 8 мыңға жуық болған. Шетелдегі және елге оралған қазақтар туралы шетелдегі қазақтар мен қандастар туралы материалда жаздық.
Қазақтардың елі ме, қазақстандықтардың елі ме: дау неде
«Біз кімбіз — қазақтар ма, қазақстандықтар ма» деген сұрақ тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бері талқыланып келеді. Бұл мәселе 2009–2010 жылдары Ұлттық бірлік доктринасы әзірленген кезде қатты көтерілді. Жобада «қазақстандық ұлт» деген ұғым пайда болды. Қазақ қоғамының бір бөлігі бұған қарсы шықты: олардың ойынша, бұл қазақтардың мемлекет құраушы ұлт ретіндегі рөлін әлсіретеді. 2010 жылғы түпкі мәтінде бұл ұғымнан бас тартылды.
2014–2017 жылдары дау БАҚ пен әлеуметтік желілерде жалғасты. Әлеуметтанушылар сол кезде қызық жайтты байқады: сауалнамаларда қазақтар да, орыстар да тұрақтылықтың басты кепілі ретінде көбіне мемлекет пен президентті атаған. Қоғамдағы алауыздық тек ұлтқа ғана емес, тілге, дінге, қала мен ауыл арасындағы айырмашылыққа да байланысты болды.
2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда мақұлданған жаңа Конституция (87,15 пайыз «иә» деп дауыс берді) 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді. Оның преамбуласында бірлік пен ынтымақ, ұлтаралық және конфессияаралық келісім мемлекеттің негізі деп аталған. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — Қазақстан халқы. Мемлекеттік тіл — қазақ тілі, ал орыс тілі мемлекеттік органдарда бұрынғыша ресми түрде қолданылады.
Қазақстан халқын не біріктіреді және бұған кім жауапты
30 жылға жуық уақыт бойы этностық бірлестіктердің басты алаңы 1995 жылы құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясы болды. Жаңа Конституция бойынша оның орнын Қазақстан Халық Кеңесі басты. Бұл — ең жоғары консультативтік орган. Ол Парламентке заң жобаларын енгізе алады және жалпыхалықтық референдум өткізуді ұсына алады.
- Халық Кеңесінде 126 мүше бар, өкілеттік мерзімі — 4 жыл.
- Құрамның үштен бірі (42 адам) — этномәдени және қоғамдық бірлестіктерден, тағы 42-ден адам мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден келді.
- Құрам 2026 жылғы қыркүйекте бекітілді, төрағасы болып Ерлан Қошанов сайланды.
- Кеңес Қазақстан халқының бірлігі мен келісімінің жаңа тұжырымдамасын әзірлейді.
Халықтың өзі ұлтаралық қатынасты қалай бағалайды? Мәдениет және ақпарат министрлігі келтірген 2025 жылдың бірінші жартыжылдығындағы сауалнамаға сәйкес, тұрғындардың 95 пайыздан астамы ұлтаралық қатынасты тұрақты деп санайды. Ортақ мереке — 1 мамыр, Қазақстан халқының бірлігі күні.
Ұлттық статистика бюросы этностар туралы жаңа деректерді stat.gov.kz сайтындағы «Демографиялық статистика» бөлімінде, әдетте көктемде жариялайды.
