Қандастар — Қазақстанға тұрақты тұруға көшіп келіп, арнайы мәртебе алған этникалық қазақтар. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің дерегінше, 1991 жылдан бері елге 1 млн 168,2 мың адам оралды (2026 жылғы наурыздағы дерек). 2025 жылы қандас мәртебесін 16 805 адам алды. 2026 жылғы квота — 2281 қандас. Солтүстік және шығыс өңірлерге көшкенде мемлекеттік көмектің толық түрін тек солар алады.
Қандас кім және оралманнан айырмашылығы неде
Бұрын елге оралған қазақтарды оралман деп атаған. 2020 жылғы 13 мамырда Президент бұл сөзді «қандас» деген сөзбен ауыстыратын заңға қол қойды. Жаңа термин 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады.
Қандас мәртебесі көшіп келуді жеңілдетеді: онымен тұруға ықтиярхат пен азаматтықты тезірек рәсімдейді. Өтінішті egov.kz порталы, migration.enbek.kz сайты, ХҚКО немесе Қазақстанның шетелдегі елшілігі арқылы беруге болады. Қызмет тегін. Мәртебе уақытша беріледі: министрлік ережесіне сәйкес оны бір рет қана, алты айдан аспайтын мерзімге ұзартуға болады. Осы уақыт ішінде адам азаматтық алуы керек.
Қазақстанға қанша қандас оралды
Көшіп келгендердің есебі тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бері жүргізіледі. 2015 жылы билік оралман мәртебесін 953 908 адам алғанын хабарлады, бұл ел халқының 5,5 пайызы еді. Сол кезде елде оралмандардың нақты саны қанша екені туралы көшіп келгендердің өзі дауласты: олар мемлекеттен өздерін қайта санауды сұрады, ал Көші-қон комитеті өз дерегін жариялады. Он жылдан кейін елге оралғандардың жалпы саны 1,16 миллионнан асты.
Соңғы жылдары көш азайды: 2024 жылы 18 035 адам, 2025 жылы 16 805 адам оралды. 2026 жылдың басынан наурыздың ортасына дейін мәртебені 3335 адам алды.
| Қай елден келді | 2025 жыл | 2026 жыл (наурыз) |
|---|---|---|
| Өзбекстан | 44,5% | 43,6% |
| Қытай | 44,1% | 47,8% |
| Түрікменстан | 4% | 2,7% |
| Моңғолия | 3% | 2,2% |
| Ресей | 2,5% | 2% |
| Басқа елдер | 1,9% | 1,7% |
Оралғандардың жартысынан көбі — еңбекке қабілетті жастағы адамдар (58,1%), үштен бірі — балалар (33,1%), зейнеткерлер — 8,8%. 2026 жылы келген ересек қандастардың 13,1 пайызының жоғары білімі бар. Шетелде қанша қазақ тұратыны және ең үлкен диаспоралар қай елдерде екені туралы әлемде қанша қазақ бар деген материалдан оқыңыз.
2026 жылғы қандастар квотасы және қоныстандыру өңірлері
Квотаны жыл сайын Еңбек министрлігінің бұйрығы бекітеді. 2026 жылы ол 2281 қандасқа және Қазақстанның басқа өңірлерінен көшетін 5997 адамға бөлінді. Квотамен жұмыс күші жетіспейтін сегіз облысқа ғана көшуге болады:
- Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстары;
- Қостанай және Павлодар облыстары;
- Абай және Шығыс Қазақстан облыстары;
- Атырау және Батыс Қазақстан облыстары.
2025 жылы квота толық орындалды: бұл өңірлерге 2309 қандас көшті. 2026 жылдың алғашқы екі айында 569 адам қоныстанды. Көшіп келгендермен бес жылға әлеуметтік келісімшарт жасалады. Отбасы мерзімінен бұрын кетсе, алған ақшасын қайтаруға тиіс.
2026 жылы қандастарға қандай төлемдер беріледі
Төлемдер АЕК-пен есептеледі. 2026 жылы бір АЕК 4325 теңгеге тең.
| Көмек түрі | Мөлшері |
|---|---|
| Көшуге берілетін біржолғы субсидия | Отбасы басшысына және отбасының әр мүшесіне 70 АЕК (302 750 теңге) |
| Тұрғын үй жалдау және коммуналдық қызмет ақысы | Айына 15–30 АЕК (64 875–129 750 теңге), 12 айға дейін |
| Тұрғын үйге арналған экономикалық ұтқырлық сертификаты | Отбасына 1625 АЕК (7 028 125 теңге) |
Сертификатты қоныстанған өңірден үй сатып алуға немесе ипотеканың алғашқы жарнасына жұмсауға болады. Оның мөлшері 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 1625 АЕК-ке дейін көбейтілді. 2025 жылы мұндай сертификатты 586 отбасы алды. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап көші-қонның жаңа қағидалары күшіне енеді, бірақ бұл сомалар сақталады.
Қандастар қандай қиындыққа тап болады
Басты қиындық — құжат пен тіл. Қытайдан, Ираннан және Ауғанстаннан келгендердің құжаттары иероглифпен, араб немесе латын әрпімен жазылған. Сондықтан аударғанда есімдері жиі қате жазылады. Көпшілігі кеңес алмай келеді де, ұлты қазақ екенін дәлелдей алмай қалады.
Мұны алаяқтар пайдаланады: «Отандастар» қорының дерегінше, азаматтық алуға «көмектескені» үшін олар 400 мың теңгеден 1 млн теңгеге дейін сұрайды. Тегін кеңесті «Отандастар» қорынан, халықты жұмыспен қамту орталықтарынан және migration.enbek.kz порталынан алуға болады.
Тағы бір мәселе — жұмыс пен баспана. Қандастардың көбі оңтүстік пен батыста — Алматы, Түркістан және Маңғыстау облыстарында қоныстанады, ал квота мен төлемдер ол өңірлерге берілмейді. 2026 жылдан бастап мемлекеттік көмек жұмысшы қажет өңірлерге көшумен бұрынғыдан да тығыз байланыстырылды: көшпесе, тұрақты тұруға жалпы негізде рұқсат алуға болады, бірақ жеңілдіксіз.
