Қазақстан – әлемдегі ең ірі уран өндіруші ел. 2025 жылы «Қазатомөнеркәсіп» пен оның бірлескен кәсіпорындарының кен орындарында 25 839 тонна уран өндірілді. Компания 2026 жылға 27,5–29 мың тонна өндіруді жоспарлап отыр. Әлемдік өндірістің шамамен 40%-ы елімізге тиесілі. Сонымен қатар Өскемендегі Үлбі металлургиялық зауытында 2017 жылдан бері МАГАТЭ-нің төмен байытылған уран банкі жұмыс істейді. Бұл – қандай да бір ел нарықтан отын сатып ала алмай қалған жағдайға арналған халықаралық қор.
Қазақстан қанша уран өндіреді
Дүниежүзілік ядролық қауымдастықтың деректері бойынша, 2024 жылы бүкіл әлемде 60 213 тонна уран өндірілген. Соның 23 270 тоннасы, яғни 39%-ы Қазақстанның үлесінде. Соңғы он жылда жағдай осындай: еліміздің үлесі 38% пен 46% арасында болып келеді.
| Ел | 2024 жылғы өндіріс, тонна уран | Әлемдегі үлесі |
|---|---|---|
| Қазақстан | 23 270 | 39% |
| Канада | 14 309 | 24% |
| Намибия | 7 333 | 12% |
| Австралия | 4 598 | 8% |
| Өзбекстан | шамамен 4 000 | 7% |
2025 жылдың қорытындысы бойынша «Қазатомөнеркәсіп» барлық кәсіпорындарында 25 839 тонна уран өндіргенін хабарлады. Компанияның өз үлесін ғана есептесек, ол әлемдік уранның шамамен 20%-ын шығарады. 2025 жылы топтың орташа сату бағасы бір фунт үшін 65,32 доллар болды.
Қазақстанда уран негізінен Түркістан және Қызылорда облыстарында өндіріледі. Шахта мен карьер жоқтың қасы: жерасты ұңғымалық шаймалау әдісі қолданылады. Бұл әдісте қабатқа ұңғымалар арқылы ерітінді құйылады, ол уранды ерітеді, кейін ерітінді жер бетіне сорып шығарылады.
Үлбі металлургиялық зауыты не істейді
Өскемендегі Үлбі металлургиялық зауыты (ҮМЗ) «Қазатомөнеркәсіп» тобына кіреді. Зауыттың ядролық материалдарды сақтау тәжірибесі 60 жылдан асады. Мұнда мыналар шығарылады:
- атом электр станцияларына арналған уран отын таблеткалары;
- бериллий өнімдері – 250-ден астам түрі, олар авиация мен зымыран техникасында қолданылады;
- тантал бұйымдары – электроника, техника және медицина үшін.
2021 жылы зауыттың жанында «Үлбі-ЖБЖ» іске қосылды. Бұл – Орталық Азиядағы жылу бөлгіш жинақтар шығаратын алғашқы зауыт. Жылу бөлгіш жинақ – реакторға салынатын дайын отын «кассетасы». Кәсіпорын Қазақстанға (51%) және қытайлық CGNPC-URC компаниясына (49%) тиесілі. Оның қуаты жылына 200 тонна, отын Қытайдағы АЭС-терге жіберіледі.
Өскеменде МАГАТЭ уран банкі не үшін қажет
Төмен байытылған уран (ТБУ) банкі – АЭС-ке арналған отын қоймасы. Оған Қазақстан емес, МАГАТЭ билік етеді. Ол туралы келісімге 2015 жылы Астанада қол қойылды. 2017 жылғы 29 тамызда ҮМЗ-дағы қойманы Нұрсұлтан Назарбаев пен МАГАТЭ басшысы Юкио Амано ашты. Сол кезде «уран депозиті» және ол туралы не білу керегі жайында Қазақстанның барлық БАҚ-ы, соның ішінде «Радиоточка» да жазды.
- Қанша уран бар: байытылу деңгейі 4,95% болатын 90 тонна. Бұл – қарапайым АЭС-ке арналған уран, қаруға жарамайды. Ол 1000 МВт қуатты реакторды бір рет толық жүктеуге жетеді.
- Қайдан келді: 2019 жылғы қазанда француздық Orano 32 цилиндр, 2019 жылғы желтоқсанда «Қазатомөнеркәсіп» тағы 28 цилиндр әкелді. Бұл партияға арналған қазақстандық уран Ресейде байытылған.
- Кім қаржыландырды: донорлар шамамен 150 млн доллар бөлді: АҚШ – 49 млн, «Ядролық қатерді азайту бастамасы» қоры – 50 млн, ЕО – 24,4 млн еуроға дейін, БАӘ мен Кувейт – 10 млн-нан, Норвегия – 5 млн. Қазақстан 400 мың доллар және заттай үлес қосты.
- Кім ала алады: кепілдіктер туралы келісімді сақтайтын және отынды нарықтан сатып ала алмай қалған МАГАТЭ-ге мүше ел ғана. Уранның ақысын төлеу керек, оны тек АЭС үшін пайдалануға болады. МАГАТЭ-нің келісімінсіз қайта сатуға немесе қосымша байытуға тыйым салынған.
Қойманың қауіпсіздігін ҮМЗ Қазақстан заңдары мен МАГАТЭ нормалары бойынша қамтамасыз етеді. Агенттіктің атап өтуінше, төмен байытылған уран уақыт өте келе бүлінбейді және радиоактивті қалдық саналмайды. Оны халықаралық стандарттар бойынша тексерілетін цилиндрлермен тасымалдайды.
Уран және Қазақстанның атом жоспарлары
2024 жылғы 6 қазандағы референдумда дауыс бергендердің 71,12%-ы АЭС салуды қолдады. Балқаш жағасындағы Үлкен ауылының маңында алғашқы станцияны «Росатом» бастаған консорциум салады: екі ВВЭР-1200 блогы, іске қосу 2035–2036 жылдарға жоспарланған. Екінші АЭС бойынша консорциумның көшбасшысы ретінде 2025 жылы қытайлық CNNC аталды. Мерзімдер мен алаңдар туралы толығырақ атом электр станциясы туралы материалдан оқи аласыз.
«Қазатомөнеркәсіп» өндіріс туралы есептерін әр тоқсан сайын kazatomprom.kz сайтында, ал МАГАТЭ ТБУ банкі туралы мәліметті iaea.org сайтында жариялайды.
