Қазақстан азаматтары үшін дактилоскопия қазір ерікті. Міндетті талап 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап алынып тасталды: бұл туралы заңға Президент 2023 жылғы 23 желтоқсанда қол қойды. 16 жастан асқан шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар саусақ ізін міндетті түрде тапсырады — тұруға ықтиярхат, тұруға рұқсат, виза алғанда және басқа да бірқатар жағдайда. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап дактилоскопия тәртібі туралы ІІМ-нің жаңартылған қағидалары қолданылады.
Қазақстан азаматтары үшін дактилоскопия міндетті ме
Жоқ. «Дактилоскопиялық және геномдық тіркеу туралы» заңға сәйкес азамат саусақ ізін тек өз келісімімен тапсырады. Ерекшеліктер бар: мысалы, теңізшінің жеке куәлігін ресімдегенде саусақ ізі міндетті түрде алынады. Сондай-ақ заң қылмыстық істер бойынша ұсталған немесе жауапқа тартылған адамдарды міндетті тіркеуді қарастырады.
Жеке куәлік немесе паспорт алғанда дактилоскопиядан өтуге келіссеңіз, саусақ ізі сканермен, бояусыз, он саусақтың бәрінен алынады. Қайта тексергенде алдымен бір қолдың төрт саусағы, содан кейін екі қолдың бас бармақтары кезекпен қойылады.
12 жасқа толмаған балалар және екі қолында да саусағы немесе қол басы жоқ адамдар бұл рәсімнен босатылады. Медициналық себеппен дәрігерлік-консультациялық комиссия босата алады. Саусақтар уақытша зақымдалса, саусақ ізі зақымданбаған саусақтардан алынып, толық рәсім емделгеннен кейін жүргізіледі.
Шетелдіктерге дактилоскопия қашан қажет
16 жастан асқан шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар үшін дактилоскопия 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданылатын ІІМ қағидалары бойынша саусақ ізі мына жағдайларда алынады:
- уақытша немесе тұрақты тұруға рұқсат сұрап жүгінгенде;
- шетелдіктің тұруға ықтиярхатын, азаматтығы жоқ адамның куәлігін, босқын куәлігін немесе жол жүру құжатын алғаш ресімдегенде, қалпына келтіргенде немесе ауыстырғанда;
- Қазақстан визасын ресімдегенде;
- елден шығарып жібергенде және реадмиссия туралы келісімдер бойынша.
Шетелдік бұрын саусақ ізін тапсырған болса, ол қайта алынбайды, тек салыстырылады. Мемлекет басшылары, дипломатиялық паспорт иелері және ресми делегация мүшелері виза ресімдегенде дактилоскопиядан өтпейді. 2024 жылдан бастап шетелдік ЖСН алу үшін тіркеуші органға өзі келуі керек — енді сенімхат арқылы алу мүмкін емес. Келушілердің басқа міндеттері туралы шетелдіктерді тіркеу туралы мақаладан оқыңыз.
Дактилоскопиядан қайда өтуге болады
| Кім | Саусақ ізін қайда тапсырады |
|---|---|
| Қазақстан азаматтары (ерікті түрде) | ХҚКО-да жеке куәлік немесе паспорт ресімдегенде |
| Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар | Полицияның көші-қон қызметі бөлімшелерінде ықтиярхат, рұқсат және құжат ресімдегенде |
| Виза алушылар | СІМ-нің шетелдегі мекемелерінде және ІІМ органдарында виза ресімдегенде |
ІІМ қағидалары бойынша шетелдіктердің саусақ ізі «БИЛ» АЖ базасында 10 жыл, одан кейін тағы 40 жыл мұрағатта сақталады. Шетелдіктің саусақ ізі сауалнамасымен сәйкес келмесе, көші-қон қызметі бұл туралы екі жұмыс күні ішінде ІІМ-нің басқа бөлімшелеріне хабарлайды. Қағидалардағы өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді.
Міндетті дактилоскопия қалай ерікті болды
«Дактилоскопиялық және геномдық тіркеу туралы» заң 2016 жылғы 30 желтоқсанда қабылданды. Ол барлық азаматтың 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап саусақ ізін тапсыруын талап етті. 2017 жылы бұл жаңалық көп сұрақ тудырды: БАҚ пен әлеуметтік желілерде саусақ ізін «шұғыл» тапсыру керек пе деген талқылау жүрді. Бұл туралы «Радиоточка» да жазды. Шын мәнінде 2021 жылға дейін азаматтардан ештеңе талап етілмеді.
Кейін мерзім бірнеше рет ауыстырылды. 2021 жылғы қаңтарда ІІМ азаматтарды тіркеу 2023 жылғы 1 қаңтардан басталатынын хабарлады. 2022 жылғы желтоқсанда сенаторлар жүйені іске қосуды тағы бір жылға — 2024 жылғы 1 қаңтарға шегерді. Депутаттар оның себебі ретінде іске қосуға қаржының жетіспеуін атады. Нәтижесінде 2023 жылғы желтоқсанда заң өзгертілді: азаматтар үшін дактилоскопия ерікті, ал шетелдіктер үшін міндетті болды.
Мемлекетке саусақ ізі мен геномдық деректер не үшін керек
Саусақ ізі құжат бергенде және шекарада жеке басты растау, шетелдіктерді есепке алу және қылмыстарды ашу үшін қолданылады. Геномдық ақпарат, яғни ДНҚ деректері, заң бойынша қылмыстарды тергеуге, хабарсыз кеткендерді іздеуге, қаза тапқандардың жеке басын анықтауға және туыстықты анықтауға пайдаланылады. Бұл мәліметтер — дербес деректер, оларды дербес деректер туралы заң қорғайды. Деректеріңіз заңсыз пайдаланылды деп санасаңыз, дербес деректерді қорғау жөніндегі уәкілетті органға — Цифрлық даму министрлігіне — немесе прокуратураға шағымдануға болады.
