Бигелді Ғабдуллин — қазақстандық журналист, Central Asia Monitor газеті мен «Радиоточка» (radiotochka.kz) сайтының негізін қалаушы. 2016 жылғы қарашада оны Ұлттық сыбайлас жемқорлыққа қарсы бюро қорқытып алушылық жасады деген күдікпен ұстады. 2017 жылғы 24 қаңтарда Астананың қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соты оны кінәлі деп танып, бес жылға бас бостандығын шектеу жазасын тағайындады. Ғабдуллин кінәсін мойындап, залалды өтеді. Ол сот залында босатылды.
Бигелді Ғабдуллин не үшін ұсталды
Ғабдуллин 2016 жылғы 15 қарашада Астанада ұсталды. Бұған дейін оны Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұлттық бюроға шақырған. Тергеу нұсқасы бойынша, ол өз басылымдарында мемлекеттік орган басшылары туралы сын материалдар жариялаған. Кейін сынды тоқтату үшін олардан ақпараттық қызметке мемлекеттік тапсырыс талап еткен. 16 қарашада Астананың Алматы аудандық соты оны екі айға қамауға алды. 28 қарашада сот қорғаушылардың қамауды үй қамағымен ауыстыру туралы өтінішін қанағаттандырмады.
Іс Қылмыстық кодекстің 194-бабы 4-бөлігінің 2-тармағы бойынша қозғалды. Бұл — аса ірі мөлшерде қорқытып алушылық. Бап бойынша мүлкі тәркіленіп, 7 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген.
«Радиоточка» мен Central Asia Monitor редакцияларындағы тінту
Ұсталған соң көп ұзамай Ұлттық бюро қызметкерлері Алматыдағы екі басылымның редакциясында тінту жүргізді. Компьютерлер мен құжаттар алынды. «Радиоточка» адвокаты тінтуді заңсыз деп атады. Оның айтуынша, ордер басқа тергеушінің атына жазылған. Журналистер жауапқа шақырылды.
2016 жылғы желтоқсанның соңында «Радиоточканың» бас редакторы Бекжан Идрисов елден кетті. Оның сөзінше, тергеу оған екі жол ұсынған: не Ғабдуллинмен бірге жауапқа тартылу, не оған қарсы куәлік беру. Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі ол кезде Идрисов тек куә болғанын, шетелге шығуына тыйым салынбағанын айтты.
Қамауға алынардан аз бұрын, 2016 жылы, «Радиоточка» «Қазақстанды кім иеленеді» деген топтама жариялаған. Онда шенеуніктердің, депутаттардың, әкімдердің және олардың туыстарының бизнесі мен мүлкі туралы жазылды. Материалдар ашық деректерге, соның ішінде «Панама құжаттарына» сүйенді. Бұл байланысқа Журналистерді қорғау комитеті (CPJ) мен PEN International сияқты халықаралық құқық қорғау ұйымдары назар аударды.
Жәбірленуші кім болды және не үшін айыпталды
Айыпты 2017 жылғы қаңтарда басталған сотта прокурор жариялады. Оның нұсқасы бойынша, 2013–2016 жылдардағы эпизодтар мынадай:
- Жамбыл облысының әкімдігі — 6,5 млн теңгеге шарттар және тағы 10 млн теңге талап;
- Астана әкімінің орынбасары Ермек Аманшаев — 8 млн теңгеге мемлекеттік тапсырыс;
- Шығыс Қазақстан облысының әкімдігі — 10 млн теңге талап, екі шарт бойынша 6 млн теңге алынған;
- Қанат Бозымбаев басқарған Энергетика министрлігі — 2 млн теңгеге шарт.
Істе осы органдардың лауазымды тұлғалары жәбірленуші болды. Қорғау тарапының хабарлауынша, Ғабдуллин кінәсін мойындап, өкінді және 20 625 000 теңгені қайтарды. Өзі бұл ақша қызметкерлердің жалақысына және газетті ұстауға жұмсалғанын айтты.
Бигелді Ғабдуллинге шығарылған үкім
Үкімді 2017 жылғы 24 қаңтарда судья Бағлан Идирисов жариялады. Сот прокурор сұраған жазаны тағайындады.
| Сот не тағайындады | Толығырақ |
|---|---|
| Бас бостандығын шектеу | 5 жыл, пробациялық бақылаумен |
| Лауазымға тыйым | 10 жылға дейін мемлекеттік органдар мен коммерциялық ұйымдарда басшы лауазым атқаруға болмайды |
| Шектеулер | хабарламай тұрғылықты жерін және жұмысын ауыстыруға, рұқсатсыз шетелге шығуға және көпшілік іс-шараларға қатысуға болмайды |
| Мүлік | тәркілеу жоқ, жерге, пәтерге, гараждар мен көлікке салынған тыйым алынды |
Ол сот залында қамаудан босатылды. Кейін Ғабдуллин Алматыға оралды.
Журналистер мен құқық қорғаушылар істі қалай бағалады
Журналистер қауымының бір бөлігі қамауды сыншыл баспасөзге қысым деп қабылдады. «Әділ сөз» қорының директоры Тамара Калеева «сынасаң — қорқытып алушысың» деген қисынның ақылға қонымды түсіндірмесі жоқ екенін айтты. Ол басылымдардың бірде-бір сын материалы жалған деп танылмағанын атап өтті. Адвокат Оралбай Әлімжан қорқытып алушылық ісін сыбайлас жемқорлыққа қарсы ведомство емес, полиция жүргізуі керек еді деп санады.
Тергеу мен сот жәбірленуші шенеуніктердің арызына және Ғабдуллиннің өз кінәсін мойындауына сүйенді. Бұл іс Журналистер одағының төрағасы Сейітқазы Матаев пен оның ұлы, ҚазТАГ агенттігінің басшысы Әсет Матаевтың сотымен бір уақытта жүрді. Сондықтан екі іс жиі қатар талқыланды. Әсет Матаевтың ісі немен аяқталғаны туралы бөлек жаздық.
«Радиоточка» мен Ғабдуллиннің кейінгі тағдыры
2017 жылғы 12 сәуірде «Радиоточка» жұмысын тоқтатты. Ғабдуллин мұның себебін қаржылық қиындықпен түсіндірді: ол қамалғаннан кейін қызметкерлер саны 28-ден 8-ге дейін қысқарған. Сайт мұрағат ретінде сақталды, ал бренд Central Asia Monitor газетіне берілді.
Кейін Ғабдуллин «Марал» романы мен «СИЗО» повесін шығарды. Оның айтуынша, екі кітап та өмірбаяндық сипатта. «Казахстанская правда» хабарлағандай, кітаптардың тұсаукесері Мәскеуде, ВДНХ-дағы «Қазақстан» павильонында өтті. Журналистер бүгінде мемлекеттік органдардан деректі қалай ала алатыны туралы ақпаратқа қол жеткізу туралы заң жөніндегі мақалада айтамыз.
