ИИДМБ — Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуының мемлекеттік бағдарламасы. Ол үш кезеңнен өтті: 2010–2014 жылдар (ол кезде оны ҮИИДМБ — үдемелі индустриялық-инновациялық даму деп атады), 2015–2019 және 2020–2025 жылдар. Негізгі мақсат біреу болды: экономиканы мұнай мен металға тәуелділіктен арылту. 15 жылдың қорытындысы: жүздеген жаңа зауыт салынды, бірақ өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесі аз өсті — 2010 жылғы 11,3%-дан 2025 жылы 12,7%-ға жетті.
ИИДМБ және индустрияландыру картасы деген не
Бағдарлама мемлекеттік қолдаудың тәртібін белгіледі. Жаңа өндіріс салатындарға жеңілдетілген несие, кепілдік, субсидия және салық жеңілдігі берілді. Қаражат даму институттары арқылы бөлінді: Қазақстанның Даму банкі, «Даму» қоры және «Бәйтерек» холдингінің басқа құрылымдары.
Индустрияландыру картасы — бағдарлама бойынша қолдау алған нақты жобалардың тізімі. Оған еліміздің түкпір-түкпіріндегі зауыттар, цехтар, қайта өңдеу кешендері енгізілді. Қазір бірыңғай индустрияландыру картасы жұмыс істейді: оған жобаларды енгізу қағидаларын Өнеркәсіп министрлігі 2023 жылы бекітті.
ИИДМБ қорытындысы: кезең-кезеңімен
| Кезең | Не істелді | Жоспар мен нәтиже |
|---|---|---|
| 2010–2014 (ҮИИДМБ) | Шамамен 8 трлн теңгеге 770 жоба | Өңдеудің ЖІӨ-дегі үлесі — жоспардағы 12,5% орнына 10,9%; шикізаттық емес экспорт — 40% орнына 21% |
| 2015–2019 | 2015–2018 жылдары 480-ге жуық жоба | Өңдеу экспорты +19% орнына +13%; еңбек өнімділігі +22% орнына +13% |
| 2020–2025 | Бағдарлама 2022 жылы мерзімінен бұрын жабылды | Оның мақсаттары ұлттық жобаға және Индустриялық-инновациялық даму тұжырымдамасына көшірілді |
Индустрия министрлігінің дерегінше, 2010–2018 жылдары карта бойынша құны шамамен 7,9 трлн теңге болатын 1 250-ге жуық жоба іске қосылып, 120 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Екінші бесжылдықта өңдеу өнеркәсібінің негізгі капиталына салынған инвестиция 4,9 трлн теңге болды. Бұл тіпті жоспардан көп. Бірақ долларға шаққанда 25,1 млрд орнына 12,9 млрд доллар ғана шықты: оған 2015 жылғы теңге девальвациясы кедергі келтірді.
Екінші бесжылдық басталған 2015 жылы экономистер «ҮИИДМБ-оптимизмінің» жаңа толқыны негізді ме деп таласты. Ол кезде бірінші бағдарлама басты мақсаттарына жетпеген еді, ал экспорттың негізгі бөлігін бұрынғыдай шикізат беретін. Екінші кезеңнің қорытындысы бұл күдіктің бір бөлігін растады: негізгі көрсеткіштердің барлығы дерлік жоспардан төмен қалды.
Индустрияландыру картасындағы қанша кәсіпорын шын жұмыс істеп тұр
Нақты жалпы сан жоқ. Тексерушілердің басты сыны да осында. Есеп комитеті (қазіргі Жоғары аудиторлық палата) 2022 жылы Индустрия министрлігі ел бойынша картадағы қанша жобаның жабылғанын не тоқтап тұрғанын білмейтінін атап өтті. Мониторинг жүйесіз, бекітілмеген нысандар бойынша жүргізілген.
Іріктеп жүргізілген тексерулер мынаны көрсетті:
- 2017 жылғы ақпанда картадағы 72 кәсіпорын тоқтап тұрды, 13 жоба проблемалы деп танылды;
- Солтүстік Қазақстан облысында 9 жоба тоқтап тұрды, бір кәсіпорын жабылды, тағы 11 жобаның жүктемесі төмен болды;
- Қарағанды облысында мемлекеттік қолдау алғанына қарамастан, шығынға батқан 3 жоба жабылды;
- Ақмола облысында іске қосылған 6 жоба тоқтап тұрды;
- жұмыс істеп тұрған кейбір зауыттардың жүктемесі жобалық қуаттың 1–30%-ы ғана;
- 2021 жылы 4 зәкірлік жоба пайдалануға берілмеді;
- Өскемендегі құны 52,8 млрд теңге болатын автозауыт салынып бітпеді: инвестор міндеттемесін орындамады.
Тексерушілер қосып жазуды да анықтады: тексерілген өңірлер бойынша жергілікті билік 134 жоба санаған, ал Премьер-Министр Кеңсесіне 144 жоба туралы есеп берілген. Айырма — 10 жоба, 100,5 млрд теңге және мыңға жуық жұмыс орны.
ИИДМБ неге жабылды, оның орнына не келді
2020–2025 жылдарға арналған үшінші бағдарлама 2022 жылғы мамырда күшін жойды. Индустрия министрлігі мұны «техникалық қажеттілікпен» түсіндірді: мемлекеттік жоспарлаудың жаңа қағидасы бойынша сол саланы тұжырымдама мен ұлттық жоба қамтыса, бағдарлама керек емес. Енді өнеркәсіп саясатын 2021 жылдың соңында қабылданған өнеркәсіптік саясат туралы заң, Индустриялық-инновациялық даму тұжырымдамасы және бірыңғай индустрияландыру картасы айқындайды.
Аудиторлар әсердің әлсіз болу себептерін атады: жоспарлаудың нашарлығы, жауапты ведомстволардың жиі ауысуы, қорытындының талданбауы және қаржыландырудағы бюджет қаражаты мен нарықтық қаражат арасындағы теңгерімнің бұзылуы.
Өңдеу өнеркәсібінің үлесі қалай өзгерді
| Жыл | Өңдеудің ЖІӨ-дегі үлесі |
|---|---|
| 2010 | 11,3% |
| 2014 | 10,2% |
| 2019 | 11,4% |
| 2024 | 11,9% |
| 2025 | 12,7% |
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің дерегінше, 2024 жылдан бастап өңдеу өнеркәсібі ЖІӨ-дегі үлесі жағынан тау-кен өндірісін алғаш рет басып озды. 2025 жылы сала 6,4%-ға өсті: машина жасау — 12,9%-ға, жеңіл өнеркәсіп — 13,2%-ға, химия — 9,8%-ға. Ал өңдеудің негізгі бөлігін беретін металлургия небәрі 1,2%-ға өсті. Үш бағдарламаның басты мақсаты — тек шикізатқа сүйенбейтін экономика — әзірге ішінара ғана орындалды.
