Қазақстанның астанасы Алматыдан Ақмолаға (қазіргі Астанаға) 1997 жылғы 10 желтоқсанда көшірілді. Астананы көшіру туралы шешімді Жоғарғы Кеңес 1994 жылғы 6 шілдеде қабылдады. Билік үш негізгі себепті ресми түрде атады: Ақмола еліміздің ортасына жақын орналасқан, оның өсуге жері бар, ал Алматы таулардың арасында қысылып тұр және күшті жер сілкінісі аймағында орналасқан. 30 жылға жуық уақытта қала тұрғындарының саны 290 мыңнан 1,7 миллионға жетті.
Астананы Ақмолаға неге көшірді
Нұрсұлтан Назарбаев кейін «Еуразияның жүрегінде» (2005) кітабында Ақмоланы бірнеше белгісіне қарай таңдағанын жазды. Астананы көшірудің ресми себептері мынадай:
- Елдің ортасы. Ақмола Қазақстанның географиялық орталығына жуық жерде орналасқан. Одан кез келген өңірге Алматыдан гөрі жақын.
- Жолдар. Қала ірі темір жол мен автомобиль жолдарының түйіскен жерінде тұр.
- Өсуге орын. Алматыны тау қоршап тұр, қаланың кеңейетін жері жоқ.
- Жер сілкінісі. Алматы қиратушы сілкіністер болуы мүмкін сейсмикалық аймақта орналасқан.
- Солтүстікті дамыту. Жаңа астана солтүстік облыстардың өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығын көтеріп, халықтың ел бойынша қоныстануын теңестіруге тиіс болды.
Бұдан басқа сақтықпен айтылған себеп те болды — қауіпсіздік. Алматы шекараға жақын, ал астананы елдің ішкі өңірінде ұстағысы келді. Кейбір зерттеушілер тағы бір себепті атайды: 1990 жылдары сепаратистік көңіл-күй байқалған солтүстік облыстарды елмен берік байланыстыру. Ресми құжаттарда бұл тікелей жазылмаған.
Елорданы көшіру: хронология
| Күні | Не болды |
|---|---|
| 1994 жылғы 6 шілде | Жоғарғы Кеңес аз ғана басымдықпен астананы Ақмолаға көшіруді қолдады. Қазір бұл күн — Астана күні |
| 1995 жылғы 15 қыркүйек | «Қазақстан Республикасының астанасы туралы» Жарлық: мемлекеттік органдарды көшіру жөніндегі мемлекеттік комиссия құрылды |
| 1997 жылғы 20 қазан | Ақмоланы астана деп жариялау туралы Жарлық |
| 1997 жылғы 10 желтоқсан | Астана ресми түрде көшірілді |
| 1998 жылғы 6 мамыр | Ақмола Астана болып өзгертілді |
| 1998 жылғы 10 маусым | Жаңа астананың халықаралық тұсаукесері |
| 2019 жылғы 23 наурыз | Қала Нұр-Сұлтан болып өзгертілді |
| 2022 жылғы 17 қыркүйек | Елордаға Астана атауы қайтарылды |
Бұған дейін қаланың бірнеше атауы болған: Ақмола бекінісі (Акмолинск), 1961 жылдан — Целиноград, 1992 жылдан — Ақмола. Назарбаевтың айтуынша, ол астананы көшіруді алғаш ұсынғанда көпшілік күліп, оны әзілдеп тұр деп ойлаған. Шығын көп екенін мойындады, бірақ оны ел болашағына салынған инвестиция деп атады.
Айқын және жасырын себептер: әлі де не туралы дауласады
2010 жылдардың өзінде қазақстандық БАҚ елорданы көшірудің «айқын және жасырын» себептерін талдаған. 1994 жылдың өзінде депутаттардың бір бөлігі бұл шешімнің астарынан геосаясатты көрсе, енді бірі оны саяси амбиция деп санады. Жоғарғы Кеңес төрағасы Әбіш Кекілбаевтың өзі алғашында сыншыларға жақын болғанын, бірақ Назарбаев депутаттардың барлық сұрағына егжей-тегжейлі жауап бергенін еске алды.
«Жасырын» себептер жазылған құжат жоқ. Сондықтан ресми дәлелдерден тыс айтылғанның бәрі — дәлелденген дерек емес, сарапшылардың болжамы.
30 жылға жуық уақытта Астана қалай өзгерді
1998 жылы жаңа астана орталығының жобасына арналған халықаралық конкурсты жапон сәулетшісі Кисё Курокава жеңді. Оның идеясы бойынша қала Есілдің сол жағалауына қарай өсе бастады: онда Бәйтерек, Ақорда, Бейбітшілік және келісім сарайы, «Хан Шатыр» бой көтерді. Қаланың қалай салынғаны және қайда өсетіні туралы Астананың 2035 жылға дейінгі бас жоспары туралы мақалада толық айттық.
| Көрсеткіш | 1997 | 2026 |
|---|---|---|
| Халқы | шамамен 290 мың | 1 700 385 (1 қыркүйектегі дерек) |
| Атауы | Ақмола | Астана |
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2026 жылғы 1 қыркүйекте Астанада 1 700 385 адам тұрды. Қала халқы елдегі ең жылдам өсіп келеді: 1 маусымда 1 674 699 тұрғын болған. Жылдам өсу кептеліс, мектеп пен балабақшаның тапшылығы, тығыз құрылыс сияқты проблемаларды да ала келді. Бас жоспар бойынша 2035 жылға қарай елордада 2,3 млн-ға жуық адам тұрады.
