Қазақстанда вейпке 2024 жылғы 20 маусымнан бастап тыйым салынған. Электрондық темекіні, оның сұйықтығы мен хош иістендіргіштерін сатуға, елге әкелуге, өндіруге және жарнамалауға болмайды. Сатқаны үшін 200 АЕК-ке дейін (2026 жылы 865 мың теңге) айыппұл немесе 50 тәулікке дейін қамау, әкелгені және өндіргені үшін екі жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған. Топ болып немесе қайталап жасалса, жаза бес жылға дейін жетеді. Қалтасында вейпі бар адамды жазаламайды, бірақ тыйым салынған жерде шексе, 15 АЕК – 64 875 теңге айыппұл төлейді.
Вейп туралы заң неге тыйым салды
Қасым-Жомарт Тоқаев «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекске енгізілген түзетулерге 2024 жылғы 19 сәуірде қол қойды. Олар сол жылғы 20 маусымда күшіне енді. Тыйым мыналарға қатысты:
- вейпті, оның сұйықтығы мен хош иістендіргіштерін сату және тарату;
- бұл тауарларды елге әкелу және өндіру;
- электрондық темекіні кез келген түрде жарнамалау.
Кальян мен қыздырылатын темекіні де, кәдімгі темекі сияқты, қоғамдық орындарда шегуге болмайды. Бұл туралы төменде айтамыз.
2026 жылы вейп үшін айыппұл: сатушыларға және шегушілерге
Сатушылар мен әкелушілер үшін Қылмыстық кодекске 301-1-бап қосылды. Төмендегі сомалар 2026 жылғы АЕК бойынша – 4 325 теңге – есептелді.
| Құқық бұзушылық | Жаза |
|---|---|
| Вейп пен сұйықтықты сату және тарату | 200 АЕК-ке дейін (865 мың теңгеге дейін) айыппұл, түзеу немесе қоғамдық жұмыстар, 50 тәулікке дейін қамау |
| Елге әкелу және өндіру | 2 000 АЕК-ке дейін (8,65 млн теңгеге дейін) айыппұл немесе мүлкі тәркіленіп, 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
| Дәл осы әрекет топ болып, қайталап немесе ірі табыс алып жасалса | 5 000 АЕК-ке дейін (21,6 млн теңгеге дейін) айыппұл немесе мүлкі тәркіленіп, 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
| Тыйым салынған жерде вейп немесе темекі шегу (ӘҚБтК 441-бабы) | 15 АЕК – 64 875 теңге, бір жыл ішінде қайталанса – 20 АЕК (86 500 теңге) |
| Ұшақ бортында темекі, оның ішінде вейп шегу | 50 АЕК – 216 250 теңге |
Тыйым жұмыс істеп тұр, бірақ нарық жасырын жолға көшті: вейпті мессенджерлер арқылы сатып, үйге жеткізіп береді. Қаржылық мониторинг агенттігінің дерегінше, 2026 жылдың басынан бері заңсыз сатудың 25 схемасы әшкереленіп, 276 мыңнан астам құрылғы тәркіленді. 37 қылмыстық іс тергеліп жатыр, оның 14-і сотқа жіберілді. Жолаушылар да айыппұл төлеп жатыр: мысалы, Тбилиси – Астана рейсінде вейп шеккен жолаушыны ұшақтан түсіріп, 50 АЕК айыппұл салды.
Қазақстанда темекіні қай жерде шегуге болмайды
Денсаулық туралы кодекстің 110-бабы темекіні, қыздырылатын темекіні, кальянды және электрондық темекіні мына жерлерде шегуге тыйым салады: мектептер мен ауруханалар, кафе мен мейрамханалар, театр, кинотеатр және стадиондар, қоғамдық көлік пен такси, вокзалдар мен жабық аялдамалар, мемлекеттік органдар, жұмыс орындары, подъездер, жанармай құю бекеттері, балалар алаңдары және жерасты өтпелері. Көлікте бала отырса, темекі шегуге болмайды. Кафе мен вокзалда тек белгісі бар арнайы орында ғана шегуге рұқсат етіледі.
Бұл үшін жиі айыппұл салынады. Бас прокуратураның Құқықтық статистика комитетінің дерегінше, 2025 жылдың сегіз айында рұқсат етілмеген жерде темекі шеккені үшін 23,8 мың адам жазаланған, айыппұлдардың жалпы сомасы 1 млрд теңгеге жуықтаған.
Темекі қанша тұрады: акциз және ең төменгі баға
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексі бойынша барлық акциз мөлшерлемесі 10%-ға өсті. Сүзгісі бар темекіге акциз – 1 000 дана үшін 18 051 теңге, яғни әр қорапқа шамамен 361 теңге. Қаржы министрлігі бір қорап темекінің ең төменгі бөлшек бағасын екі рет көтерді:
- 2026 жылғы 1 қаңтардан – 970 теңге (бұрын 920 теңге болған);
- 2026 жылғы 1 тамыздан – 1 060 теңге.
Бұл – төменгі шек: одан арзан сатуға болмайды, ал дүкендерде көп маркалар қымбатырақ.
Қазақстанда темекі шегетіндер азайды ма
Денсаулық сақтау министрлігінің дерегінше, темекі шегетіндердің үлесі 2020 жылғы 21,9%-дан 2025 жылы 17,5%-ға дейін төмендеді. Ересектер арасындағы GATS ауқымды сауалнамасы ер адамдардың үштен бірінен астамы темекі шегетінін көрсеткен: 2014 жылы – 43,4%, 2019 жылы – 38,3%. Ал әйелдер арасында бұл үлес, керісінше, 4,5%-дан 6,4%-ға өскен. Вейп әсіресе жасөспірімдер арасында танымал: 2022 жылғы HBSC зерттеуі бойынша, 11–15 жастағы оқушылардың 9,8%-ы электрондық темекіні кемінде бір рет татып көрген. Толық тыйым салуға осы басты дәлел болды.
Темекіге қарсы күрестің жолы туралы дау ертеден келе жатыр. Темекі акцизін күрт көтеру 2014 жылы басталды. Сол кезде, 2010-жылдардың ортасында, «Радиоточка» порталы осы тақырыптағы пікірталастарды жариялаған еді. Біреулер темекі бағасының өсуі темекі лоббиіне тиімді деп санады. Енді біреулер темекі шегетіндерді тегін емделу құқығынан мүлде айыруды ұсынды. Екіншісі жүзеге аспады. Мемлекет басқа жолды таңдады: жоғары акциз, қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым және вейпке толық тыйым.
Темекі шегуге болмайтын орындардың толық тізімі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекстің 110-бабында берілген. Вейп сатылып жатқанын көрсеңіз, полицияға 102 нөмірі арқылы хабарлауға болады.
