Қазақстан заңдарында «жалғызбасты ана» деген бөлек мәртебе жоқ, тек жалғызбасты аналарға арналған арнайы жәрдемақы да қаралмаған. Жалғыз бала өсіріп отырған ана барлық отбасы алатын төлемдерді алады: 2026 жылы бала туғанда 164 350 теңге, ал бала 1,5 жасқа толғанға дейін оны күткені үшін айына 24 912 теңгеден бастап төленеді. Бұдан бөлек заң оны жұмыстан босатудан қорғайды, толық емес отбасы ретінде тұрғын үй кезегіне тұруға және табысы аз болса, атаулы көмек алуға құқық береді.
Қазақстанда жалғызбасты ана мәртебесі бар ма
Мұндай мәртебе жоқ: оны ХҚКО да, әкімдік те бермейді, «жалғызбасты ана» деген анықтама да жоқ. Түрлі заңдарда «жалғызбасты ана» және «толық емес отбасы» деген сөздер кездеседі. Әдетте некеден тыс бала туып, алимент алмайтын әйел жалғызбасты ана саналады. Толық емес отбасы дегеніміз — ажырасудан немесе жұбайы қайтыс болғаннан кейін баланы бір ата-ана өсіретін отбасы.
Баланы жалғыз өсіріп отырғаныңызды құжатпен дәлелдеуге болады: туу туралы куәлік («әкесі» деген бағаны бос немесе анасының сөзімен толтырылған), ажырасу немесе жұбайының қайтыс болғаны туралы куәлік. Жеңілдік рәсімдегенде осы құжаттар сұралады.
2026 жылы жалғызбасты аналарға жәрдемақы қанша
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап АЕК 4 325 теңгеге дейін өсті, балаларға төленетін төлемдер шамамен 10%-ға көбейді. Еңбек министрлігінің дерегінше, сомалар мынадай:
| Төлем | 2026 жылғы мөлшері |
|---|---|
| 1–3-бала туғанда біржолғы | 164 350 теңге (38 АЕК) |
| 4-бала және одан кейінгі бала туғанда біржолғы | 272 475 теңге (63 АЕК) |
| Ана жұмыс істемесе, 1,5 жасқа дейін бала күтімі үшін | 1-балаға 24 912 теңге, 2-балаға 29 453, 3-балаға 33 951, 4-бала және одан кейінгілерге 38 493 теңге |
| Ана жұмыс істесе, 1,5 жасқа дейін бала күтімі үшін | соңғы екі жылдағы орташа табысының 40%-ы (МӘСҚ арқылы) |
| Көпбалалы отбасыға, 4 бала | айына 69 330 теңге |
Жәрдемақыны egov.kz порталында немесе ХҚКО-да рәсімдеуге болады. Бала туғанда және бала күтімі үшін төленетін төлемге бала туғаннан кейін 18 ай ішінде өтініш береді.
Жалғызбасты анаға қандай жеңілдік бар
- Жұмыстан шығаруға болмайды. Еңбек кодексінің 54-бабына сәйкес жұмыс беруші 14 жасқа дейінгі баланы немесе 18 жасқа дейінгі мүгедектігі бар баланы жалғыз өсіріп отырған ананы жұмыстан шығара алмайды. Ұйым таратылғанда және кейбір өрескел бұзушылықтарда ғана ерекшелік бар.
- Тұрғын үй кезегі. Толық емес отбасы әкімдікте немесе egov.kz арқылы мемлекеттік қордан жалға берілетін үйге кезекке тұра алады. Ол үшін қалада үш жыл тіркелу және соңғы бес жылда меншікте үй болмауы керек.
- Атаулы әлеуметтік көмек (АӘК). Отбасындағы бір адамның табысы өңірдегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ынан аз болса, беріледі. 2026 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейі орта есеппен 50 851 теңге. АӘК алатын отбасылардың балалары кепілдік берілген әлеуметтік пакет алады, оның ішінде мектепте тегін тамақтанады.
- Алимент. Баланың әкесі белгілі болса, алиментті сот арқылы өндіріп алуға болады. Алименттің мөлшері мен борышкерлерге қолданылатын шаралар туралы 2026 жылғы алимент туралы мақалада жаздық.
Алимент мәселесінде қиындық көп. Республикалық жеке сот орындаушылары палатасының төрағасы Нұржан Арынғазиновтың айтуынша, 2026 жылғы сәуірде елде алимент бойынша 340 мыңға жуық атқарушылық іс жүргізу болған. Мемлекеттік алимент қорын құру идеясы әзірге қолдау таппады, оның орнына борышкерлердің жазасын қатаңдату ұсынылып отыр.
Қазақстанда қанша жалғызбасты ана бар
Нақты санын ешкім жүргізбейді: Еңбек министрлігі толық емес отбасылар бойынша статистика жинамайтынын хабарлаған. Ұлттық статистика бюросының үй шаруашылықтары туралы дерегі бар. 2022 жылы 18 жасқа дейінгі балалары бар 476 мың үй шаруашылығында бір ғана ересек адам тұрған. Оның 423 мыңында бұл — ана, 52 мыңында әке болған.
Некеден тыс туатын балалар азайып келеді. ҰСБ дерегінше, 2023 жылы олар 41 356 болса, 2025 жылы 37 035 болды. Әділет министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы әкесі туралы мәліметсіз 16 906 туу туралы акт жазбасы жасалған. Мұндай жағдай Түркістан облысында, Алматы мен Шымкентте көп. 2025 жылы 115,9 мың неке қиылып, 45,7 мың ажырасу тіркелді. Толығырақ — ажырасу статистикасы туралы мақалада.
2016–2017 жылдары-ақ қоғамда Қазақстан «жалғызбасты аналар еліне» айналып кетпей ме деген пікірталас болды. Сол кезде Статистика комитеті 2000 жылдан бері некеден тыс бір миллионнан астам бала туғанын есептеген. Ең көп көрсеткіш 2002 жылы тіркелді: ол жылы әр төртінші бала некеден тыс туған. 2015 жылға қарай бұл үлес 14,1%-ға дейін төмендеді. Ең жоғары үлес солтүстікте болды: Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстарында 23%-дан асқан.
Қандай төлемге құқығыңыз бар екенін 1414 нөмірі (электрондық үкіметтің байланыс орталығы) арқылы немесе әкімдіктің жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінен білуге болады.
