Қазақстанда алиментті сот ата-ананың табысынан үлес ретінде белгілейді: бір балаға — табыстың төрттен бірі, екі балаға — үштен бірі, үш және одан көп балаға — жартысы. Егер табыс тұрақсыз болса, сот АЕК-пен есептелетін тіркелген сома тағайындайды. Алимент төлемейтіндер көп: 2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша Әділет министрлігі 232 758 борышкерді тіркеген, ал жылдың бірінші жартысында балалар алдындағы жалпы қарыз 19 млрд теңгеге жетті. 2026 жылғы 25 тамыздан бастап өндірілген алимент тек алушының арнаулы шотына аударылады.
2026 жылы Қазақстанда алимент мөлшері қанша
Алимент мөлшерін «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекс белгілейді. Ата-ана өзара келісе алады: келісімді нотариус куәландырады, ондағы сома сот тағайындайтын сомадан аз болмауы керек. Келісе алмаса, сот алиментті ай сайын өндіреді:
| Балалар саны | Табыстағы үлесі | 300 000 теңге жалақыдағы мысал |
|---|---|---|
| 1 бала | 1/4 | 75 000 теңге |
| 2 бала | 1/3 | 100 000 теңге |
| 3 және одан көп | 1/2 | 150 000 теңге |
Сот екі тараптың жағдайын ескеріп, үлесті азайтуы немесе көбейтуі мүмкін. Ата-ананың тұрақты жалақысы болмаса немесе табысын заттай алса, сот АЕК-ке байланған тіркелген сома тағайындайды. Маңызды шектеу бар: бірнеше атқару парағы болса да, борышкердің табысынан жалақының 50 пайызынан артық ұсталмайды. Конституциялық сот 2024 жылғы желтоқсанда осыған назар аударып, Үкіметке ережелерді жетілдіруді ұсынды.
Алимент мәселесі көбіне ажырасумен бірге қаралады. Мүлік пен балалардың қалай бөлінетінін ажырасу туралы мақалада түсіндірдік.
Қазақстанда алимент бойынша қанша борышкер бар
Әділет министрлігі Мәжбүрлеп орындау комитетінің деректері бойынша, 2026 жылдың бірінші жартысында алимент бойынша 329 513 атқарушылық іс жүргізілді. Борышкерлер саны — 232 758, себебі бір адам бірнеше іс бойынша өтуі мүмкін. Олардың 96,7 пайызы — ер адамдар.
- 2026 жылдың бірінші жартысындағы қарыз — 19 млрд теңге;
- 2025 жылы — 18,2 млрд теңге;
- 2024 жылы — 16,7 млрд теңге.
Іс ең көп өңірлер — Қарағанды (23 896) және Түркістан (23 305) облыстары, Астана (22 761) мен Алматы (20 328).
Алимент төлемесе не болады
Алиментті мемлекеттік және жеке сот орындаушылары өндіреді. Борышкер төлемесе, олар:
- оның шоттары мен мүлкіне тыйым салып, мүлікпен мәміле жасауға тыйым сала алады;
- Қазақстаннан шығуға уақытша тыйым сала алады — 2026 жылдың бірінші жартысында мұндай тыйым 16 494 борышкерге салынды, 2025 жылы барлығы 26 887 адамға;
- әкімшілік жауапкершілікке тарта алады — жарты жылда 2 190 адам тартылды;
- қылмыстық іс қозғау үшін материал жібере алады. Қылмыстық кодекстің 139-бабы бойынша сот шешімімен тағайындалған алиментті үш айдан астам төлемегені үшін жаза қолданылады. 2026 жылдың бірінші жартысында 227 борышкер, 2025 жылы 380 борышкер қылмыстық жауапкершілікке тартылды.
Алимент бойынша қарыз банкроттық кезінде де есептен шығарылмайды. Бұл туралы толығырақ жеке тұлғалардың банкроттығы туралы мақалада жазылған.
2026 жылғы 25 тамыздан бастап алиментке арналған арнаулы шот
Жаңа тәртіпті 2026 жылғы 24 маусымдағы № 325-VIII Заң енгізді. Енді сот орындаушысы өндірген ақша тек арнаулы банк шотына түседі. Ондағы ақшаға алушының басқа қарыздары үшін тыйым салуға болмайды.
Алушы банкте осындай шот ашып, деректемелерін сот орындаушысына беруі керек. Шот ашылмайынша ақшаны аудару мүмкін емес. Бірақ борышкер бәрібір төлеуге міндетті, ал қарыз жинала береді және есептен шығарылмайды.
Борышкерлердің ашық тізімдері нәтиже бере ме
Төлемейтіндерді жария ету әрекеті бұрын да болған. 2015 жылы Бас прокуратура қасақана төлемейтіндердің аты-жөні мен суретін жариялайтын «Оларды балалар іздейді» интернет-сервисін іске қосты. 2015 жылғы 1 сәуірде есепте 399 осындай адам болған, сайтта олардың 299-ы көрсетілді. «Радиоточка» сол кезде «ел өз батырларын білуі керек» деп жазды. Заңгерлер суретті жариялау заңды ма деп дауласты, өйткені заңда мұндай шара көзделмеген.
Қазір борышкерлер туралы мәліметтер Әділет министрлігінің борышкерлердің бірыңғай тізілімінде жинақталған. Бірақ цифрларға қарағанда, жариялылықтың өзі көмектеспеді: қарыз жыл сайын өсіп келеді. Сондықтан 2026 жылы жаңа шаралар талқыланып жатыр. Мәжіліс депутаты Мағеррам Мағеррамов балаларға ақша төлеп, кейін оны борышкерден өндіретін алимент қорын құруды ұсынды. Жеке сот орындаушылары палатасы ресми жалақыға байланбайтын ең төменгі алимент мөлшерін енгізуді ұсынады. Әділет министрлігі жасанды интеллект арқылы борышкердің мәлімдеген табысын оның лауазымымен салыстыруды көздеп отыр. 2026 жылғы қазанның соңындағы жағдай бойынша бұлар тек ұсыныс, заңға айналған жоқ.
