Ашаршылық — 1930–1933 жылдары Қазақстанда болған жаппай аштық. Оған күштеп ұжымдастыру мен көшпелі мал шаруашылығының күйреуі себеп болды. Қаза тапқандардың нақты саны әлі анықталған жоқ. Батыс зерттеушілері шамамен 1,5 млн адам, яғни барлық қазақтың 38 пайызға жуығы қырылды деп есептейді. Қазақстандық тарихшылар 2,2 млн және одан да көп деп бағалайды. Қазақстанда құрбандарды 31 мамырда — Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күнінде еске алады.
Қазақстанда ашаршылық неге басталды
1920 жылдардың соңында кеңес өкіметі ұжымдастыруды бастады. Көшпелілердің малын тартып алып, отырықшы өмірге күштеп көшірді. Мал дайындау жоспары бойынша көбіне соңғы басына дейін өткізілді. Дала халқы үшін бұл жалғыз азық көзінен айырылу еді.
«Қазақстан тарихы» порталының дерегінше, республика мал басының 90 пайызға жуығынан айырылды. 1931–1933 жылдары аштық бүкіл республиканы шарпыды. Адамдар көрші өңірлерге және шетелге босты: миллионнан астам қазақ республикадан кетті. Көбі жолда қаза тапты.
1930 жылдардағы ашаршылықта қанша адам қырылды
Бірыңғай сан жоқ. Ол кезде өлім-жітім дерлік есепке алынбаған, ал 1937 жылғы санақтың деректері құпияланған. Негізгі бағалаулар мынадай:
| Кім есептеді | Қаза тапқандар саны |
|---|---|
| Тарихшы Сара Кэмерон («Аш дала» кітабы) | шамамен 1,5 млн адам |
| Гарвард зерттеуі | шамамен 1,45 млн, қазақтардың 38 пайызға жуығы |
| Батыс және ресейлік зерттеушілер | 1,2–1,5 млн қазақ |
| Қазақстандық тарихшылар | 2,2 млн-нан 3 млн-ға дейін және одан көп |
Санақ қасіреттің ауқымын көрсетеді. 1926 жылы қазақтар республика халқының 65 пайызын құраса, 1939 жылы небәрі 38 пайызын құрады. Қазақтардың саны 3,97 млн-нан 3,1 млн адамға дейін азайды. Қазақтар қайтадан халықтың жартысынан астамын тек 1999 жылғы санақ бойынша құрады.
Мұрағаттардан не белгілі және ақтау қалай жүріп жатыр
Кеңес заманында ашаршылық туралы айтылмады. Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы заң 1993 жылы қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр еске алу күні болып белгіленді, кейін оның атауына «және ашаршылық» деген сөздер қосылды.
2020 жылғы қарашада Президент Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия құрды. Ол 2023 жылға дейін жұмыс істеді. Ақорда мен «Казахстанская правда» дерегінше:
- 2,6 млн-нан астам құжаттың құпиялығы алынды;
- 311 мыңнан астам адам ақталды;
- 72 том құжат басып шығаруға дайындалды;
- жұмысқа 425 ғалым мен сарапшы қатысып, 60-тан астам мұрағатта зерттеу жүргізді.
Жұмысты ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін материалдарын зерттеу орталығы жалғастырып жатыр. Туыстарыңыз туралы мәліметті қуғын-сүргін құрбандарының бірыңғай деректер базасының мемлекеттік порталынан іздеуге болады. Зардап шеккендер мен олардың отбасыларына біржолғы төлем қарастырылған.
Қазақстанда ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіштер қайда
Астанада 1932–1933 жылдардағы ашаршылық құрбандарына арналған монумент 2012 жылғы 31 мамырда ашылды. Алматыда да ашаршылық құрбандарына ескерткіш бар: 31 мамырда оған гүл қояды. Астана маңында 2007 жылы ашылған «АЛЖИР» мұражай-мемориалдық кешені жұмыс істейді. Ол қуғын-сүргін құрбандарына арналған, онда да аза тұту шаралары өтеді.
Ашаршылық туралы театр мен кино қалай баяндайды
Өнер бұл тақырыпқа ресми комиссиялардан бұрын келді. 2010 жылдардың ортасында Алматыдағы Лермонтов атындағы театр режиссер Рубен Андриасянның «Жұт» спектаклін қойды. Бұл — 1930 жылдары аман қалуға тырысқан бір жас отбасының тарихы. Авторлар көрерменге дәріс оқымайды, қасіретті адам тағдыры арқылы көрсетеді. Сол кезде спектакль туралы гипермаркеттер арасында өсіп, ашаршылық жайлы ештеңе білмейтін ұрпақпен сұхбат ретінде жазылды. Спектакль көп жыл репертуарда болды.
2022 жылы Айсұлтан Сейітовтің «Қаш» фильмі шықты. Бұл — 1931–1933 жылдардағы ашаршылық туралы екі ағайындының тағдыры арқылы баяндалған драма. 2023 жылы фильм Шанхай халықаралық кинофестивалінде үздік режиссура үшін жүлде алды. Ашаршылық туралы куәгерлер мен тарихшылардың кітаптары да баяндайды. Соңғы жылдары ең көп талқыланған еңбектердің бірі — Сара Кэмеронның мұрағат құжаттарына негізделген «Аш дала» зерттеуі.
