Қазақстанда жеке тұлғалардың банкроттығы 2023 жылғы 3 наурыздан бастап «Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы» заң бойынша жұмыс істейді. Банктерге, МҚҰ мен коллекторларға қарызыңыз 1600 АЕК-тен (2026 жылы 6,92 млн теңге) аспаса және мүлкіңіз болмаса, қарызды eGov арқылы сотсыз есептен шығаруға болады. Қарыз бұдан көп болса немесе мүлік болса, тек сот арқылы. Банкрот болғаннан кейін 5 жыл бойы несие алуға болмайды, ал алимент пен кейбір басқа қарыздар есептен шығарылмайды.
Соттан тыс банкроттық: 2026 жылы кім өтініш бере алады
Бұл — ең оңай жол. Өтінішті eGov порталы, мобильді қосымша немесе ХҚКО арқылы береді. Талаптарға сәйкестікті Tazalau жүйесі автоматты түрде тексереді, қағаз анықтама қажет емес. Барлық талап орындалса, өтініш беруге болады:
- банк қарыздары мен микрокредиттер бойынша берешек 1600 АЕК-тен (2026 жылы 6 920 000 теңге) аспайды;
- мүлік, соның ішінде ортақ меншіктегі мүлік жоқ;
- 12 ай қатарынан қарыз бойынша төлем жасалмаған (1 АЕК-тен, яғни 4325 теңгеден асатын төлем өтеу деп саналады);
- кредитормен қарызды реттеуге әрекет жасалған;
- соңғы 7 жылда адам банкроттық рәсімінен өтпеген.
Екі ерекшелік бар. Соңғы 6 айда атаулы әлеуметтік көмек (АӘК) алғандар және қарызын 5 жылдан астам төлемей жүргендер бұл талаптардың бір бөлігінсіз өтініш бере алады.
Әдетте рәсім 6 айға созылады. 2026 жылғы 8 мамырдан бастап Қаржы министрлігінің №269 бұйрығы күшіне енді: 1600 АЕК-ке дейінгі қарыз 5 жылдан астам төленбесе, мерзім бір айға дейін қысқарады. Сол бұйрықпен ломбардтарға қарыз соттан тыс банкроттықтан алынып тасталды.
Сот арқылы банкроттық және төлем қабілеттілігін қалпына келтіру
Қарыз 1600 АЕК-тен асса немесе мүлік болса, өтініш сотқа беріледі. Рәсімді тек борышкердің өзі бастай алады, кредитордың мұндай құқығы жоқ. Сот қаржы басқарушысын тағайындайды, оның қызметі ақылы. Мүлік саудада сатылып, ақшасы кредиторларға беріледі. Рәсім жүріп жатқанда, шұғыл жағдайлардан басқа кезде шетелге шығуға болмайды.
Жұмсақ нұсқа да бар — төлем қабілеттілігін қалпына келтіру. Оны тұрақты табысы барлар таңдайды. Сот 5 жылға дейін бөліп төлеу жоспарын бекітеді. Бұл жағдайда адам банкрот болып танылмайды, рәсімнен кейін шектеу де болмайды.
Tengrinews 2026 жылғы сәуірде келтірген деректерге сәйкес, 2023 жылдан бері 28 мыңнан астам адам банкрот деп танылып, есептен шығарылған қарыз 147 млрд теңгеден асқан.
Банкроттықтың салдары қандай
| Шектеу | Мерзімі |
|---|---|
| Банктер мен МҚҰ-дан несие алуға болмайды (ломбардтардан басқа) | 5 жыл |
| Қайта банкроттық рәсімінен өтуге болмайды | 7 жыл |
| Мемлекет мүлік пен табыстың жасырылмағанын тексереді | 3 жыл |
Есептен шығарылмайтын қарыздар: алимент, өмір мен денсаулыққа келтірілген зиянның өтемі, қылмыстық құқық бұзушылықтан келген залал, сот шешімімен өндірілетін бюджетке төлемдер, қаржы басқарушысының сыйақысы. Егер басқа біреудің қарызы бойынша кепілгер немесе кепіл беруші болсаңыз, ол міндеттемелер де сақталады. Әдейі банкрот болғаны үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік бар.
Банк пен коллекторлар борышкерден нені ала алмайды
2015 жылы-ақ банктерге ұсақ бұзушылық үшін кепілді алуға тыйым салынды: қарыз кепіл құнының 10 пайызынан аз және мерзімі үш айдан аз өтіп кетсе. Қазір мынадай қағидалар бар:
- банкроттық кезінде жалғыз тұрғын үй кепілде болмаса, алынбайды; ипотекалық пәтерді банк сата алады;
- сот орындаушысы киімді, балалардың заттарын және қажетті тұрмыстық техниканы ала алмайды, ал тұрғын үйді тек қарыздың мөлшерін ескеретін соттың рұқсатымен алады;
- жалақыдан айына 50 пайыздан артық ұстауға болмайды (Еңбек кодексінің 115-бабы);
- коллекторлардың мүлікке өздері тыйым салуға, шотты бұғаттауға, қорқытуға, қарыз туралы туыстары мен әріптестеріне айтуға, өздерін полиция немесе сот қызметкері деп таныстыруға құқығы жоқ.
Коллекторлар тек жұмыс күндері және күндізгі уақытта ғана қоңырау шалып, келе алады, ал қоңырау мен кездесу саны «Коллекторлық қызмет туралы» заңмен шектелген. Оларға шағымды Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) қабылдайды.
Реттеуші несие мен борыштық жүктемеге қандай шектеу қойды
Адамдар банкроттыққа сирек жетуі үшін реттеуші несие беруді шектеді. Тұтынушылық несиеге шек қою туралы 2010 жылдары-ақ айтылған, ол кезде БАҚ-та 2 млн теңге деген сома аталған. Қазір мынадай қағидалар бар:
- Борыштық жүктеме коэффициенті (БЖК) — барлық несие бойынша төлемге кететін табыстың үлесі. Шегі — 50 пайыз: табыс 300 000 теңге болса, төлем 150 000 теңгеден аспауы керек.
- Банктегі кепілсіз тұтынушылық несие — 2200 АЕК-тен (2026 жылы шамамен 9,5 млн теңге) аспайды, кепілсіз микрокредит — 1100 АЕК-тен (шамамен 4,8 млн теңге) аспайды.
- Мерзімі 90 күннен асқан берешегі болғандарға кепілсіз тұтынушылық несие берілмейді.
- 2026 жылғы 1 шілдеден бастап банктер табысты қатаңырақ тексеріп, ең алдымен ресми табысқа — жалақыға, зейнетақы жарналарына, медициналық сақтандыру деректеріне қарайды.
Ұлттық банк 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап тағы бір шектеу — борыштың табысқа қатынасы коэффициентін енгізуді жоспарлап отыр. Адамның жаңа несиені қоса алғандағы барлық қарызы оның сегіз жылдық табысынан аспауы тиіс.
