2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан парламенті — бір палаталы Құрылтай. Онда 145 депутат бар, олар бес жылға тек партиялық тізіммен сайланады. 1995 жылдан бері жұмыс істеген Сенат пен Мәжіліс 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданған жаңа Конституцияға сәйкес таратылды. Құрылтайға алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызда өтті, алғашқы отырысы 28 тамызда болды.
Құрылтай депутаттары қалай сайланады
Сайлау бір жалпыұлттық округ бойынша өтеді. Сайлаушы нақты кандидатқа емес, партияға дауыс береді. Дауыстың кемінде 5 пайызын жинаған партиялар ғана мандат алады. Құрылтайда Президент тағайындайтын депутаттар жоқ, ал бұрынғы Сенатта ондай депутаттар болған.
Орталық сайлау комиссиясының дерегінше, 2026 жылғы 23 тамыздағы сайлауға 74,08 пайыз сайлаушы қатысты: 12,6 млн сайлаушының шамамен 9,35 млн-ы дауыс берді. «Бәріне қарсы» деп 2,51 пайызы белгі қойды. Бес партия 5 пайыздық межеден өтті:
| Партия | Дауыс | Мандат |
|---|---|---|
| «Әділет» | 71,17% | 110 |
| «Ауыл» | 6,26% | 10 |
| Respublica | 5,56% | 9 |
| «Ақ жол» | 5,21% | 8 |
| ЖСДП | 5,11% | 8 |
Қазақстан Халық партиясы (3,11%) мен «Байтақ» жасылдар партиясы (1,07%) межеден өте алмады. Amanat партиясы сайлауға қатыспай, «Әділет» партиясының құрамына кірді.
Құрылтайды кім басқарады
2026 жылғы 28 тамызда Құрылтай Төрағасы болып Айбек Дадебай сайланды. Оның кандидатурасын Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынды, депутаттар бірауыздан қолдады. Бұған дейін Дадебай 2024 жылғы ақпаннан 2026 жылғы мамырға дейін Президент Әкімшілігін басқарған.
Конституция бойынша Төрағалыққа кандидатты әрдайым Президент ұсынады. Егер Құрылтай Төрағаны сайлай алмаса, Президент оны тарата алады.
Құрылтайдың өкілеттігі қандай
Заң жобасы енгізілгеннен бастап қабылданғанға дейінгі барлық кезеңнен тек Құрылтайда өтеді. Әр заң үш оқылымнан өтіп, Президенттің қол қоюына жіберіледі. Құрылтайдың негізгі өкілеттігі:
- заңдар мен конституциялық заңдар қабылдайды;
- Премьер-министр мен вице-президентті тағайындауға келісім береді;
- Конституциялық сот судьяларын, ОСК мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін бекітеді;
- Президенттің ұсынуымен Жоғарғы сот судьяларын сайлайды және қызметтен босатады;
- республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есепті бекітеді, бекітпесе, бұл Үкіметке сенімсіздік білдіру болып саналады;
- Үкіметке сенімсіздік білдіре алады, министрдің есебін тыңдағаннан кейін оны қызметтен босатуды талап ете алады.
Сессиялар жыл сайын қыркүйектен маусымға дейін өтеді. Құрылтай негізгі лауазымдарға тағайындауға екі рет келісім бермесе, Президент оны тарата алады. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтайдың келісімімен Ерлан Карин Қазақстанның тұңғыш вице-президенті болды.
Құрылтайдың Сенат пен Мәжілістен айырмашылығы неде
1995 жылдан бері парламент екі палатадан тұрды. Төменгі палата — Мәжіліс заңдарды әзірлеп, қабылдады. Жоғарғы палата — Сенат оларды мақұлдады немесе қайтарды. 2022 жылғы реформадан кейін Мәжілісте 98 депутат болды: 69-ы партиялық тізіммен, 29-ы бір мандатты округтермен сайланды. Сенатта 50 сенатор болды: әр облыстан және Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан екі адамнан, тағы 10 сенаторды Президент тағайындады.
| 2026 жылғы 1 шілдеге дейін | 2026 жылғы 1 шілдеден бастап | |
|---|---|---|
| Палаталар | Сенат пен Мәжіліс | Құрылтай |
| Депутаттар | 98 депутат және 50 сенатор | 145 депутат |
| Қалай сайланады | Тізім және округтер; сенаторларды мәслихаттар сайлады, бір бөлігін Президент тағайындады | Тек партиялық тізім |
| Мерзімі | Мәжіліс — 5 жыл, Сенат — 6 жыл | 5 жыл |
Екі палаталы парламент жаңа Конституция күшіне енген күні — 2026 жылғы 1 шілдеде жұмысын тоқтатты.
Парламент қалай өзгерді: Жоғарғы Кеңестен Құрылтайға дейін
1995 жылға дейін Қазақстанда бір палаталы Жоғарғы Кеңес болды. 1995 жылғы Конституция оның орнына екі палаталы парламент құрды. 30 жыл ішінде палаталардың құрамы мен сайлау тәртібі бірнеше рет өзгерді. 2007 жылы Мәжіліс депутаттарының саны 107-ге жетті, оның 9-ын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлады. 2022 жылы бұл квота алынып тасталды.
Мәжіліс бірнеше рет мерзімінен бұрын таратылды. Солардың бірі 2016 жылы болды. Сол жылғы 13 қаңтарда үш фракцияның депутаттары елдегі экономикалық жағдайдың күрделенуіне байланысты өз өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатуды сұрады. Нұрсұлтан Назарбаев Мәжілісті таратып, кезектен тыс сайлау 2016 жылғы 20 наурызда өтті. ОСК дерегінше, ол кезде «Нұр Отан» 82,2 пайыз дауыс жинап, 84 мандат алды. «Ақ жол» 7,18 пайызбен 7 орынға, Қазақстан халық коммунистік партиясы 7,14 пайызбен 7 орынға ие болды. Тағы 9 депутатты Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлады. Сайлауға 77,12 пайыз сайлаушы қатысты.
Конституция мен Құрылтай туралы конституциялық заңның мәтіні «Әділет» жүйесінде жарияланған. Депутаттардың жұмысы туралы жаңалықтарды Ақорда сайтынан оқуға болады.
