Харассмент — жұмыстағы жыныстық сипаттағы қалаусыз мінез-құлық. Оған әдепсіз әзілдер, жанасу, ишара, «қызмет өсуі үшін» жасалған ұсыныстар, қызметтегі қиындықпен қорқытып қысым көрсету жатады. 2026 жылғы қазанның соңындағы жағдай бойынша Қазақстан заңдарында мұндай ұғым жоқ. Еңбек министрлігі Еңбек кодексіне «еңбек саласындағы жыныстық қудалау» туралы түзетулер дайындады. 2026 жылғы маусымда Еңбек министрі Асқарбек Ертаев заң жобасы Парламентке 2026 жылдың күзінде енгізілетінін айтты. Заң қабылданғанға дейін зардап шеккен адам жұмыс беруші, полиция және сот арқылы жалпы нормалар бойынша қорғалады.
Жұмыстағы харассмент деген не
Адам қаламайтын және оны қорлайтын жыныстық сипаттағы кез келген назар харассмент саналады. Бұл міндетті түрде жанасу емес. Оған мыналар жатады:
- сыртқы келбет пен дене туралы әдепсіз әзілдер мен сөздер;
- келісімсіз жанасу, құшақтау, сүйуге әрекет жасау;
- сыйақы, қызмет өсуі немесе жұмыстан шығармау үшін жақындық ұсыну;
- әдепсіз ым-ишара, суреттер мен хабарламалар, соның ішінде мессенджерде;
- адам бас тартқаннан кейінгі қысым мен қоқан-лоқы.
Бұл сирек кездесетін мәселе емес. Республикалық еңбекті қорғау ғылыми-зерттеу институты мен «БҰҰ-Әйелдер» ұйымының сауалнамасына 1,3 мың әйел қатысты. Олардың 13 пайызы жұмыста қудалауға өзі тап болған. Солардың тек 13,3 пайызы ғана қорлаушыға қарсы бір әрекет жасаған. Басшылыққа шағымданғандардың 80 пайызы теріс жауап алған (бұл деректерді 2023 жылы Forbes Kazakhstan келтірген).
Қазақстанда харассмент туралы заң бар ма
Жеке заң да, жеке бап та жоқ. Бұл тақырып Қазақстанда көптен бері көтеріліп келеді. 2017 жылы әлемде #MeToo толқыны өткенде, қазақстандық БАҚ «қазақстандық харассмент» туралы көп жазды: оқиғалар болды, бірақ заң болмады. 2023 жылғы желтоқсанда Президент адам құқықтары саласындағы іс-қимыл жоспарында жұмыс орнындағы жыныстық қудалауға анықтама беруді тапсырды.
2025 жылғы сәуірде Еңбек министрлігі Еңбек кодексіне түзетулерді «Ашық НҚА» порталында талқылауға шығарды. Онда мыналар ұсынылады:
- «еңбек саласындағы жыныстық қудалау» ұғымын енгізу;
- қызметкерге қорғалу құқығын, шағымның құпиялығын және қудалау қаупі төнгенде жұмыстан бас тарту құқығын беру;
- жұмыс берушіні қудалаудың алдын алуға және шағымданудың ыңғайлы жолын жасауға міндеттеу;
- әріптестерін қудалаған қызметкерді жұмыс берушінің бастамасымен жұмыстан шығаруға рұқсат беру.
Қазір бұл үшін тек ескерту, сөгіс немесе қатаң сөгіс беруге болады. Министрдің сөзінше, жұмыс берушілер мен «Атамекен» кәсіпкерлер палатасы түзетулермен негізінен келіседі. Дау егжей-тегжейге қатысты: қандай қағидалар заңның өзінде, қандайы заңға тәуелді актілерде болады және жұмыс берушілер қалай жазаланады. Еңбек құқығындағы жалпы өзгерістерді 2026 жылғы Еңбек кодексі туралы мақалада талдадық.
Қазір қудалау үшін қандай жауапкершілік бар
Арнайы норма болмағандықтан, мұндай жағдайлар жалпы баптармен сараланады:
| Жағдай | Қандай норма |
|---|---|
| Көпшілік алдында тиісу, әдепсіз сөз, балағаттау | ӘҚБтК-нің 434-бабы «Ұсақ бұзақылық» |
| Бопсалау немесе жұмыстағы тәуелділікті пайдаланып жақындыққа мәжбүрлеу | Қылмыстық кодекстің 123-бабы (жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу) |
| Зорлау және жыныстық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері | Қылмыстық кодекстің 120 және 121-баптары |
| Компанияның ішкі қағидаларын бұзу | Еңбек кодексі мен әдеп кодексі бойынша тәртіптік жаза |
Еңбек министрлігі түзетулер қылмыстық жауапкершілікті өзгертпейтінін нақтылады. Жаңа нормалар тек еңбек қатынастарына қатысты.
Харассментті қалай дәлелдеуге және қайда шағымдануға болады
Дәлелдеу зардап шеккен адамның мойнында. Сондықтан заңгерлер дәлелдерді бірден жинауға кеңес береді:
- хат алмасуды, скриншоттарды, дауыстық хабарламаларды сақтаңыз;
- күнін, орнын және не болғанын жазып отырыңыз;
- әріптестер арасынан куәгер табыңыз;
- кадр бөліміне немесе басшылыққа жазбаша өтініш беріп, қабылданғаны туралы белгі алыңыз.
Компания ішінде көмектеспесе, қорқыту, тиісу немесе мәжбүрлеу болған жағдайда полицияға (102) жүгінуге болады. Моральдық зиянды өтеу туралы сотқа талап арыз беруге болады. Жұмыстан шығарамын деп қорқытса немесе сыйақыдан айырса, өңіріңіздегі еңбек инспекциясына шағымданыңыз.
Қорлаушының атын жария айтпас бұрын дәлеліңіз болғаны маңызды. Айып расталмаса, ол ар-намысты қорғау туралы талап арыз бере алады.
Кейбір ұйымдар заңды күтіп отырған жоқ. Мысалы, 2023 жылы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі өз қызметкерлері арасында харассментке қарсы саясат бекітті. Онда жанасу, әдепсіз сөз, әдепсіз ым-ишара, психологиялық қысым және мессенджердегі қудалауға тікелей тыйым салынған. Көптеген ірі компанияның өз әдеп кодексі бар: жұмыс берушіңізде мұндай кодекс болса, шағымыңызда соған сілтеме жасаңыз.
