2026 жылы ҚР Еңбек кодексіне екі ірі заң өзгеріс енгізді. Біріншісі — 2026 жылғы 7 сәуірдегі № 277-VIII заң, ол 8 маусымнан бастап күшіне енді. Бұл заң еңбек шартының орнына АҚСШ (азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт) жасасуға тыйым салады, баласын жалғыз тәрбиелеп отырған әкелерді қысқартудан қорғайды, ал жазатайым оқиғадағы қызметкердің кінәсін 25 пайызбен шектейді. Екіншісі — 2026 жылғы 3 маусымдағы № 295-VIII заң. Ол ар-намыс пен қадір-қасиетке құқықты, еңбек жағдайы өзгергені туралы жазбаша хабарлауды енгізді, ал ауысым алдындағы медициналық тексеру уақытын жұмыс уақытына қосты.
2026 жылғы 8 маусымнан бастап Еңбек кодексінде не өзгерді
№ 277-VIII заң еңбек қауіпсіздігіне, еңбек құқықтарын қорғауға және әлеуметтік қамсыздандыруға қатысты. Қарапайым қызметкер үшін ең маңызды өзгерістер мыналар:
- Еңбек шартының орнына АҚСШ жасауға болмайды. Шартта еңбек қатынасының кем дегенде бір белгісі болса (жұмысты өзі орындау, штатта болу, кестеге бағыну, тұрақты жалақы), атауы қандай болса да, ол еңбек шарты деп танылады (26-бап). Демек, адамның демалысқа, еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша төлемге және кодекстегі барлық кепілдікке құқығы бар.
- «Жалғызбасты ана» емес, «жалғызбасты ата-ана». Штат қысқарған кезде жұмыстан шығаруға тыйым енді 14 жасқа дейінгі баласын (мүгедектігі бар баланы 18 жасқа дейін) жалғыз тәрбиелеп отырған әкелерге, сондай-ақ асырап алушылар мен қорғаншыларға да қолданылады.
- Үстеме жұмыс, түнгі және мереке күнгі жұмыс сағаттары мен бос тұрып қалу уақытына ақы төлеу қызметкердің құқығы ретінде тікелей бекітілді (22-бап). Жұмыс уақыты жиынтық есепке алынғанда, есептік кезеңдегі нормадан артық істелген уақыттың бәрі үстеме жұмыс саналады.
- Жұмыстағы жазатайым оқиға. Комиссия зардап шеккен қызметкердің өз кінәсін анықтай алады, бірақ ол 25 пайыздан аспауы керек. Тергеуге зардап шеккен адамның жұбайы, адвокаты және сақтандыру компаниясының өкілі қатыса алады.
- Ұжымдық шартта компаниядағы ең жоғары және ең төменгі жалақының арақатынасы белгіленуі мүмкін.
- Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі ұйымның бірінші басшысына тікелей бағынады.
2026 жылғы тамыздан бастап Еңбек кодексінде не өзгерді
«Еңбек заңнамасын жетілдіру мәселелері бойынша» № 295-VIII заңды депутаттар әзірледі. Заң маусымның басында ресми жарияланғаннан кейін 60 күнтізбелік күн өткен соң, яғни 2026 жылғы тамызда күшіне енді.
| Не өзгерді | Енді қалай |
|---|---|
| Қызметкер құқықтары | Жұмыста ар-намысқа, қадір-қасиетке және жеке өмірге қол сұқпауға жаңа құқық (4-бап, 22-бап) |
| Еңбек жағдайының өзгеруі | Хабарлама тек жазбаша түрде, қағаз жүзінде немесе ЭЦҚ қойылған электрондық құжатпен, кемінде 15 күнтізбелік күн бұрын беріледі (46-бап) |
| Ауысым алдындағы медициналық тексеру | Медициналық куәландыру уақыты жұмыс уақытына кіреді (125-бап) |
| Скрининг | Жұмыс беруші қызметкерді скринингтік тексеруге жіберуге міндетті (23-бап) |
| Өз еркімен жұмыстан шығу | Жұмыс беруші құжаттарды және барлық төлемді беруге міндетті; материалдық жауапты қызметкер мүлікті хабарлама мерзімі ішінде тапсырады (56-бап) |
| Тәртіптік жаза | Тәртіп бұзудың ауырлығы, мән-жайы және қызметкердің өкінуі ескеріледі (65-бап) |
| Жұмысқа қабылдаудан бас тарту | Адам талап етсе, жұмыс беруші себебін жазбаша түсіндіреді (25-бап) |
| Инспекторлар | Еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторлардың құқықтары жеке 203-1-бапқа шығарылды |
Еңбек кодексінің өзі 2016 жылғы 1 қаңтардан бері қолданылып келеді. Оның барлық түзетулер енгізілген қолданыстағы редакциясын «Әділет» сайтынан оқуға болады.
Қазақстанның еңбек заңнамасы ХЕҰ конвенцияларына сәйкес пе
ХЕҰ — Халықаралық еңбек ұйымы. Бұл — қызметкер құқықтары туралы конвенциялар қабылдайтын БҰҰ агенттігі. Конвенцияны ратификациялаған ел өз заңдарын соған сәйкестендіруге міндетті. Еңбек министрлігінің 2022 жылғы дерегі бойынша, Қазақстан ХЕҰ-ның 25 конвенциясын ратификациялаған. Сол кезде министрлік ең төменгі жалақы туралы № 131 және жұмыстағы зорлық-зомбылық пен қысымға қарсы № 190 конвенцияларды ратификациялауға дайындық жүріп жатқанын хабарлаған.
ХЕҰ-мен қарым-қатынас ұзақ уақыт оңай болған жоқ. 2010 жылдардың ортасында ұйым Қазақстаннан еңбек заңнамасын өзгертуді ашық талап етті. 2016 жылғы маусымда ХЕҰ-ның Стандарттарды қолдану жөніндегі комитеті қатты алаңдаушылық білдірді. Комитеттің бағалауынша, 2014 жылғы «Кәсіптік одақтар туралы» заң бірігу бостандығы туралы № 87 конвенцияны бұзған. Басты талап мынада еді: салалық және аумақтық кәсіподақтар республикалық бірлестікке міндетті түрде кіруге тиіс болатын. Қазақстан делегациясы ол кезде бұл бағамен келіспеді.
Қазақстандағы кәсіподақтар: қазір қандай құқықтар бар
2017 жылғы қаңтарда Шымкенттегі сот Әділет министрлігінің талап арызы бойынша Қазақстан тәуелсіз кәсіподақтар конфедерациясын таратты. Себебі — ұйым 2014 жылғы заң талап еткен мерзімде өз мәртебесін растамаған. Бұл шешімді құқық қорғаушылар мен халықаралық кәсіподақтар сынға алды.
2020 жылғы мамырда кәсіподақтар туралы заңға өзгеріс енгізілді: тіркеу оңайлатылды, жоғары тұрған бірлестікке міндетті түрде кіру талабы алынып тасталды. Енді кәсіподақ республикалық бірлестікке кіруге құқылы, бірақ міндетті емес. 2026 жылғы түзетулер ұжымдық келіссөздердегі кәсіподақтардың рөлін күшейтті: келісу комиссиясына тәуелсіз делдал шақыруға болады, ал ұжымдық шартта еңбек жағдайына қоғамдық бақылау бекітілуі мүмкін.
Жұмыс беруші құқықты бұзса, қайда шағымдануға болады
- қалаңыздағы немесе облысыңыздағы мемлекеттік еңбек инспекциясына (ол Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанында жұмыс істейді);
- кәсіпорындағы келісу комиссиясына — ол еңбек дауларын сотқа дейін қарайды;
- комиссия көмектеспесе немесе ол жоқ болса — сотқа.
Үстеме жұмысқа, түнгі және мереке күнгі жұмысқа ақы төлемеген жұмыс берушіге айыппұлдан бөлек қылмыстық жауаптылық та қаупі бар: қызметкер құқығына елеулі зиян келсе, Қылмыстық кодекстің 152-бабы қолданылуы мүмкін.
