«Қорқыттың көрі» — қазақ ақыны Иран-Ғайыптың ажалдан қашқан аңыз Қорқыт туралы драмалық поэмасы. Осы атпен шыққан кітап 2001 жылы жарық көріп, 2002 жылы авторға Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығын әкелді. Пьеса бойынша М. Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры спектакль қойған, ол орыс тілінде «Заклятие Коркута» деген атпен де белгілі. Пьесаның толық мәтінін интернеттен табу қиын, сондықтан кітапты кітапханадан іздеген дұрыс.
Иран-Ғайып кім?
Иран-Ғайып — ақын әрі драматург Иранбек Әбитайұлы Оразбаевтың шығармашылық бүркеншік аты. Ол Қызылорда облысының Сырдария ауданында туған, яғни аңыз бойынша Қорқыт жерленген өңірдің перзенті. 2017 жылы Қызылордада ақынның 70 жылдығына арналған поэзия кеші өтті.
Иран-Ғайып 30-ға жуық драмалық поэма жазған, олардың қатарында «Хан Абылай», «Шыңғыс хан» және «Қорқыттың көрі» бар. Ақынның он шақты жыр кітабы шыққан: 1974 жылғы «Жүрек жырлайды» жинағынан 2001 жылғы «Қорқыттың көрі» кітабына дейін. Бұл туралы «Казахстанская правда» және Zakon.kz басылымдары жазды.
Драматургті аттас айтыскер — астаналық Иран-Ғайып Күзембаевпен шатастырмаған жөн. Ол 2026 жылдың маусымында Шымкенттегі республикалық айтыста бірінші орын алды.
Қорқыт туралы аңыз қандай?
Қорқыт (Қорқыт ата) — түркі халықтарының аңыздағы данасы, жырауы әрі күйшісі. Ел аузындағы әңгімелер оны көне ысқышты аспап — қобызды жасаған адам деп таниды. 2018 жылы ЮНЕСКО Қорқыт мұрасын — аңыздары, эпосы мен күйлерін — адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізді. Өтінімді Әзербайжан, Қазақстан және Түркия бірлесіп берген.
Ең танымал аңыз — Қорқыттың ажалдан қашуы туралы. Қорқыт түсінде біреулердің өзіне көр қазып жатқанын көреді. Ол үйінен шығып, ақ түйеге мініп, дүниенің төрт бұрышын кезеді. Бірақ қайда барса да қазылған көрді көріп, «Бұл кімнің көрі?» деп сұрағанда «Қорқыттың көрі» деген жауап естиді.
Сонда Қорқыт тұңғыш қобызды жасап, күй тартады. Қобыз үні тынбай тұрғанда ажал оған жақындай алмайды. Аңыз бойынша Қорқыт Сырдария жағасында жерленген. Қазір сол жерде, Қызылорда облысының Қармақшы ауданында мемориалдық кешен тұр. Төрт қобыз пішінді ескерткіш 1980 жылы орнатылып, 2014 жылы кешен жаңартылды. Ол Қызылорда облысының туристік бағыттарына енген.
«Қорқыттың көрі» пьесасы не туралы?
Иран-Ғайып аңызды жай ғана қайталап айтқан жоқ, драмалық поэма — өлеңмен жазылған пьеса жазды. Шығарманың өзегінде мәңгі өмір сүргісі келіп, өлмейтін жол іздеген адам тұр. Басты сауал: ажалды жеңуге бола ма және адамнан артында не қалады?
Будапешттегі MITEM фестивалінің сайтында спектакль сипатталған: онда Қорқыт — жиһангез, Көк пен Жердің арасындағы дәнекер. Негізгі көріністе найзағай соққан қураған ағаш оның балтасының астында қайта тіріліп, жандардың үнімен ән салады. Қобыз осылай дүниеге келеді. Спектакльді жасаушылар оны мәдениетке, өнерге, күйге және бүкіл киелі құндылықтарға арналған реквием деп атайды.
Қазандағы «БИЗНЕС Online» газеті 2015 жылы пьесадағы Қорқыттың соңғы жылдары көне наным — тәңіршілдік пен далаға енді ғана келе бастаған ислам арасындағы тартысқа тұспа-тұс келгенін жазды.
«Қорқыттың көрі» спектаклін қайдан көруге болады?
Пьесаны Алматыдағы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театрында литвалық режиссер Йонас Вайткус сахналаған. Qazaq Culture порталы бұл қойылымды театрдың шетелдік режиссерлермен алғашқы сәтті жұмыстарының бірі деп атайды. Спектакль қазақ тілінде үзіліссіз 1 сағат 40 минутқа созылады.
Қойылым фестивальдер мен гастрольдерге талай рет барды:
- 2015 жылғы 1 маусым — Қазанда түркі халықтары театрларының XII «Наурыз» фестивалінің ашылуы, «Заклятие Коркута» деген атпен;
- 2019 жылдың көктемі — Будапешт Ұлттық театрының үлкен сахнасында MITEM фестивалі, Legend of Korkyt деген атпен;
- 2024 жылғы қыркүйек — Ташкенттегі гастроль, басты рөлде Дулыға Ақмолда ойнады;
- 2024 жылғы желтоқсан — Бішкектегі гастроль, Қырғыз ұлттық драма театрының сахнасында.
2026 жылдың қаңтарында Әуезов театрына 100 жыл толды. Театр ғимараты қазір қайта жөндеуде, сондықтан спектакльдер басқа сахналарда және гастрольде қойылып жүр. Көрсетілім күндерін театр афишасынан тексерген жөн. Бұл қойылымды Түркістан музыкалық-драма театрының 2022 жылғы «Қорқыт туралы аңыз» пластикалық спектаклімен шатастырмаңыз — ол сол аңыз бойынша жасалған басқа туынды.
Пьесаның толық мәтінін қайдан оқуға болады?
Пьесаның толық мәтінін ашық қолжетімді жерден табу қиын. 2016 жылы-ақ қазақ тіліндегі сұрақ-жауап сайтында бір оқырман «Қорқыттың көрі» пьесасының электронды нұсқасын сұраған. Оған желіде мұндай нұсқа жоқ шығар деп жауап беріп, 2012 жылғы бір ғылыми журналдың 108–112-беттерін қарауға кеңес берген.
Ең сенімді жол — қағаз кітап. Не істеуге болады:
- кітапханадан Иран-Ғайыптың «Қорқыттың көрі» (2001) жинағын сұрау — автор Мемлекеттік сыйлықты дәл осы кітап үшін алған;
- кітапты Алматыдағы Ұлттық кітапхана мен Астанадағы Ұлттық академиялық кітапхананың каталогтарынан іздеу;
- автордың туған өңірі — Қызылорда облысының кітапханаларына хабарласу;
- Қазақстанның ұлттық электрондық кітапханасынан (kazneb.kz) жинақтың цифрлық нұсқасы бар-жоғын тексеру.
Егер мәтіннен гөрі пьесаның әсерін сезінгіңіз келсе, Әуезов театрының спектакліне барған оңай. Онда пьеса автор жазғандай — қазақ тілінде, өлеңмен естіледі.
