Арал теңізі бүгінде біртұтас су айдыны емес. Қазақстандағы Кіші (Солтүстік) Аралды сақтап қалу мүмкін болды. 2005 жылы Көкарал бөгеті салынғаннан кейін теңізге су, балық және балықшылар қайта оралды. Су ресурстары министрлігінің дерегінше, 2026 жылғы тамызда теңіздегі су көлемі шамамен 23,4 млрд текше метр болды. Ал Өзбекстан аумағындағы Үлкен Аралды құтқару мүмкін болмады: оның шығыс бөлігі 2014 жылы толық құрғады, табанының орнында Аралқұм шөлі пайда болды.
Арал теңізі неге құрғады
1960 жылдарға дейін Арал аумағы жөнінен әлемдегі төртінші көл болатын. Оның ауданы шамамен 68 мың шаршы шақырым еді. Теңізді екі өзен — Сырдария мен Әмудария толтырып тұрды. Кеңес заманында бұл өзендердің суы мақта мен күріш алқаптарына жаппай бұрыла бастады. Нәтижесінде теңізге су жетпей қалды.
1960 жылдан бері Арал деңгейі 29 метрге төмендеп, су көлемі 15 есе азайды. 1980 жылдардың соңында теңіз екіге бөлінді: солтүстігі — Қазақстанда, оңтүстігі — Өзбекстанда. Солтүстік бөлігі, яғни Кіші Арал, Сырдариядан, ал оңтүстік бөлігі — Үлкен Арал Әмудариядан қоректенеді.
Апаттың зардабы әлі сезіледі. Құрғаған табаннан жел жыл сайын тұз бен тыңайтқыш қалдықтары араласқан құмды көтеріп, жүздеген шақырымға таратады. 1960 жылдарға дейін Аралдан жылына 80 мың тоннаға дейін балық ауланатын. Арал мен Мойнақ сияқты порт қалалары судан ондаған шақырым алыста қалды. Құм үстінде тот басып жатқан кемелер апаттың басты белгісіне айналды.
Көкарал бөгеті: Кіші Арал қалай құтқарылды
Ұзындығы шамамен 13 шақырым болатын Көкарал бөгеті Кіші Арал мен Үлкен Аралдың арасындағы бұғазды жауып тастады. Ол 2005 жылы Қазақстан мен Дүниежүзілік банктің «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау» (САРАТС) жобасы аясында салынды. Бөгет Сырдария суының оңтүстікке ағып, тез буланып кетуіне жол бермейді.
2010 жылы аяқталған бірінші кезеңнің нәтижелері:
- Кіші Аралдағы су көлемі 11,5 млрд текше метрге, яғни 42 пайызға артты;
- судың тұздылығы шамамен 4 есе төмендеді, теңізде тұщы су балығы қайта тіршілік ете бастады;
- құрғаған табанның 870 шаршы шақырымына су қайта оралды;
- Экология министрлігінің дерегінше, жылдық балық аулау көлемі шамамен 400 тоннадан 7 мың тоннаға дейін өсті.
Дегенмен Кіші Арал Сырдария арқылы қанша су жететініне әлі де тәуелді. Су ресурстары министрлігінің мәліметінше, 2025 жылғы 1 қазаннан 2026 жылғы тамызға дейін теңізге шамамен 1,2 млрд текше метр су жіберілді. 2025 жылы Қазақстан мен Өзбекстан трансшекаралық суларды бірлесіп басқару туралы келісімге қол қойды. Су ресурстары бірінші вице-министрі Нұрлан Алдамжаровтың айтуынша, бұл — он жылға жуық келіссөздің нәтижесі.
Аралды құтқарудың екінші кезеңі: 2029 жылға дейін не өзгереді
Су ресурстары министрлігі мен Дүниежүзілік банк 2026–2029 жылдарға арналған жобаның екінші кезеңін (САРАТС-2) әзірледі. Оның басты бағыты — Көкарал бөгетін қайта жаңарту және өзеннің жоғары ағысындағы алқаптарда суды үнемдеу.
| Көрсеткіш | Қазір | Екінші кезеңнің мақсаты |
|---|---|---|
| Су көлемі | шамамен 23,4 млрд текше метр (2026 жылғы тамыз, Су ресурстары министрлігі) | 34 млрд текше метр |
| Су деңгейі | жобаның бастапқы деңгейі — 40,4 м | Балтық жүйесі бойынша 44 м |
| Теңіз ауданы | шамамен 3 мың шаршы шақырым (2021) | 3 913 шаршы шақырым |
Бөгеттен бөлек, Түркістан және Қызылорда облыстарында суару жүйелері жаңартылып, автоматтандырылады. Алқаптарда үнемделген суды Солтүстік Аралға жіберу жоспарланып отыр.
Үлкен Аралдың жағдайы қандай, оны қайтаруға бола ма
Үлкен Аралды Әмудария толтырады, бірақ өзен суы оған жетпей қалады. Сондықтан Қазақстан теңіздің солтүстік бөлігін құтқаруға күш салды. 2014 жылғы қыркүйекте NASA спутниктік суреттерді жариялады: оларда Үлкен Аралдың шығыс бөлігі толық құрғап қалғаны көрінді. Оңтүстік теңізден негізінен батыстағы терең бөлігі ғана қалды.
Бұрынғы теңіз табанында Аралқұм шөлі жайылып жатыр. Шаңды дауылды тоқтату үшін құрғаған табанға сексеуіл және тұз бен құрғақшылыққа төзімді басқа да өсімдіктер егіледі. Шөлдер мен еліміздің басқа да табиғат белдеулері туралы Қазақстанның табиғат зоналары туралы шолудан оқи аласыз.
Арал және жұлдыздар: мәселеге кім назар аудартты
Аралды көбіне ХХ ғасырдағы ең ірі экологиялық апаттардың бірі деп атайды. Сондықтан ол туралы Орталық Азиядан тыс жерлерде де айтылады. 2015 жылдың күзінде көп жылдан бері экологиямен айналысып жүрген голливудтық актер Леонардо Ди Каприо Twitter желісінде Арал теңізі туралы жазды. Ол бұрын теңіз болған жерде, шөл ортасында тұрған тот басқан кеменің суретін жариялады. Бұл жазба қазақстандық және өзбекстандық БАҚ-та кеңінен тарап, әлемге Аралды тағы бір рет еске салды.
Теңіз трагедиясы туралы деректі фильмдер мен бейнебаяндар түсірілді. Бірақ нақты өзгерістер жұлдыздардың назарынан емес, бөгет пен Сырдария арқылы жеткізілген судың арқасында болды. Кіші Аралдың болашағы ең алдымен Қазақстан мен көрші елдердің алқаптарда қанша су үнемдей алатынына байланысты.
