Қазақстан батыстан шығысқа қарай 3000 км-ге жуық, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 1600 км-ге созылып жатыр. Мұндай кең аумақта табиғат түбегейлі өзгереді. Солтүстіктегі қайыңды шоқ тоғайлар мен көлдер біртіндеп селеулі далаға, одан кейін жусанды шөлейт пен құмға ұласады. Оңтүстік пен шығыста мұның бәрі Тянь-Шань мен Алтайдың мұздықтарына барып тіреледі. Елімізде қандай табиғат зоналары бар екенін, олардың айырмашылығын және әрқайсысын өз көзіңізбен көру үшін қайда бару керегін талдап көрейік.
Қазақстанда неше табиғат зонасы бар
Елдің жазық бөлігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай бірін-бірі алмастыратын төрт ендік зона бар:
- Орманды дала – ең солтүстіктегі тар белдеу.
- Дала – елдің солтүстігі мен орталығы.
- Шөлейт – Жайықтан Зайсанға дейін бүкіл елді кесіп өтетін өтпелі белдеу.
- Шөл – ең үлкен зона, оңтүстік пен батыс.
Таулар – Алтай, Сауыр-Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Солтүстік Тянь-Шань – жеке қарастырылады. Онда биіктік белдеулері байқалады: бірнеше ондаған шақырым жоғары көтерілгенде шөлден жапырақты және қылқан жапырақты орман арқылы альпі шалғындары мен мұздықтарға дейін жетуге болады. Сондықтан таулар бір зонаға сыймайды, оларда ландшафтардың өзіндік «тік» жиынтығы қалыптасқан.
| Зона | Қай жерде | Жылдық жауын-шашын | Ерекшелігі |
|---|---|---|---|
| Орманды дала | СҚО, Қостанай және Павлодар облыстарының солтүстігі | 300–400 мм | қайың мен көктерек шоқ тоғайлары, қара топырақ, көлдер |
| Дала | Солтүстік пен орталық | шамамен 250–350 мм | селеу, бетеге, жыртылған тың жерлер |
| Шөлейт | Жайықтан Зайсанға дейінгі белдеу | шамамен 150–250 мм | жусан, селеу, сортаң, ақбөкен |
| Шөл | Оңтүстік пен батыс | 100–150 мм-ге дейін | құм, тақыр, сексеуіл |
| Таулар | Оңтүстік-шығыс пен шығыс | 400 мм-ден 1000 мм-ге дейін және одан да көп | шыршалы орман, альпі шалғындары, мұздықтар |
Орманды дала
Елдегі ең шағын зона. Бұл – Батыс Сібір жазығының оңтүстік шеті, ол Солтүстік Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарының солтүстігіне енеді. Қазақстан үшін мұндағы климат біршама ылғалды, құрғақшылық сирек болады. Қара топырақ пен сұр орман топырағы елдегі ең құнарлы топырақтардың қатарына жатады. Сондықтан орманды даланың басым бөлігі баяғыда жыртылып кеткен.
Өсімдіктері. Мұнда ашық шалғындардың арасында қайың мен көктеректің аралшықтары кездеседі, оларды шоқ тоғай деп атайды. Тоғай шетінде тал, итмұрын, долана өседі, шөптесін жамылғыда жоңышқа, беде және алуан түрлі шөптер бар.
Жануарлары. Сібір елігі, бұлан, қасқыр, түлкі, аққалақ пен ақкіс, кеміргіштер көп. Құстардан құр мен сұр шіл жиі кездеседі, көлдерде үйректер мен аққулар бар.
Қайдан көруге болады. Петропавл маңы мен СҚО солтүстігіндегі көлді өлке. Қарағайлы орманы бар осыған ұқсас көріністер Бурабай мен Баянауылда да бар, бірақ ресми түрде бұл дала зонасындағы ұсақ шоқылы өңірге жатады.
Дала
Көпшілік Қазақстанды дәл осы Ұлы даламен байланыстырады. Ол Торғай үстіртінің, Сарыарқаның (Қазақтың ұсақ шоқылығы) және солтүстік жазықтардың кең-байтақ аумағын алып жатыр. Жер бедері тегіс кеңістіктерден бастап шоқылар мен көне жыныстардан түзілген аласа таулы массивтерге дейін әртүрлі.
Климаты күрт континенттік: жазы ыстық әрі құрғақ, қысы аязды, желді, боранды. Жауын-шашын аз түседі, оңтүстікке қарай одан әрі азая береді.
Өсімдіктері. Даланың басты нышаны – селеу, оның жанында бетеге, сәлбен, жусан өседі. Зонаның солтүстігінде дала алуан шөпті болып келеді, оңтүстікке қарай шөбі аласа әрі сирек құрғақ далаға айналады.
Жануарлары. Саршұнақтар, дала суыры (байбақ), атжалмандар, қарсақ, дала қыраны, бозторғайлар. Өткен ғасырдың ортасында даланың орасан зор аумағы тың игеру кезінде жыртылып, экожүйе қатты өзгерді. Қазір басты міндет – тың даланың сақталып қалған учаскелерін қорғау.
Қорықтар. Наурызым (Қостанай облысы) мен Қорғалжын (Ақмола облысы) қорықтары бірге ЮНЕСКО-ның «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның даласы мен көлдері» атты Дүниежүзілік мұра нысанын құрайды. Қорғалжындағы Теңіз көлінде қызғылт қоқиқаздардың әлемдегі ең солтүстік колониясы орналасқан, ал көктем мен күзде мұнда миллиондаған жыл құсы аялдайды.
Шөлейт
Бұл – дала мен шөлдің арасындағы өтпелі белдеу. Ол Жайықтан Зайсан қазаншұңқырына дейін бүкіл елді кесіп өтеді. Жауын-шашын аз түседі, ал буланатын ылғал түсетін ылғалдан бірнеше есе көп. Жазда +40 °C-қа дейін ысиды, қыста −30 °C-қа дейін және одан да төмен суытады, тәуліктік температура айырмашылығы да үлкен.
Өсімдіктері. Жусандар, тырса селеуі, сораңдар, құмды жерлерде еркекшөп пен қияқ өседі. Көктемде қысқа уақытқа бәрін эфемерлер – қызғалдақ, қызыл көкнәр, құртқашаш – басып кетеді. Олар аптап ыстық басталмай тұрып гүлдеп үлгереді.
Жануарлары. Мұнда басты тұрғын – ақбөкен. 2000 жылдардың басындағы дағдарыс пен 2015 жылғы жаппай қырылудан кейін ақбөкен саны рекордтық деңгейде қалпына келді. 2026 жылғы көктемгі әуеден санақтың деректері бойынша, Қазақстанда шамамен 4,7 млн ақбөкен (Орал, Бетпақдала және Үстірт популяциялары) бар. Мұнда сондай-ақ қарсақ, дала күзені, қасқыр, дуадақ, жек, дала қыраны, көптеген кесіртке мен жылан мекендейді.
Шөл
Шөлдер ел аумағының 40%-дан астамын алып жатыр, бұл – ең ауқымды зона. Жауын-шашын мұнда бәрінен аз түседі, жазда +45 °C және одан да жоғары ысиды, қыста −20…−30 °C-қа дейін суытады. Күндіз құм қызып кетеді, түнде тез суиды.
Негізгі шөлдер
- Қызылқұм – Сырдария мен Әмударияның арасында, солтүстік бөлігі Қазақстанда.
- Мойынқұм – Шу мен Талас өзендерінің арасында.
- Бетпақдала – Балқаштың батысындағы сазды-тасты шөл.
- Сарыесік-Атырау және Таукұм – Балқаштың оңтүстігіндегі құмдар. Балқаш өңірінде Алтынемелдегі әйгілі Әнші құм да бар.
- Нарын құмы мен Үстірт – батыста, Каспий маңында және Каспий мен Арал арасындағы үстіртте.
- Үлкен және Кіші Борсық, Аралқұм – Арал маңында. Аралқұм – әлемдегі ең жас шөл, ол теңіздің құрғап қалған табанында пайда болған.
Бетінің сипатына қарай шөлдер құмды (Қызылқұм, Мойынқұм, Таукұм), сазды және сортаңды (Бетпақдала, тақырлар), сондай-ақ тасты (Үстірт, Бетпақдаланың бір бөлігі) болып бөлінеді.
Өсімдіктері мен жануарлары
Шөлдің басты өсімдігі – сексеуіл. Оның тамыры жердің бірнеше метр тереңіне кетеді, ал жапырақтың орнына ылғалды іс жүзінде буландырмайтын жасыл бұтақшалары болады. Оның жанында құм акациясы, жүзгін, жыңғыл, жусандар өседі. Көктемде шөл де эфемерлермен гүлге оранады.
Жануарлардан мұнда қарақұйрық, құм мысығы, құлақты кірпі, құм қояны, құмтышқандар мен қосаяқтар, дала тасбақасы, ешкіемерлер, сұр жылан мен қалқантұмсық мекендейді. Құстардан жек, сексеуіл сауысқаны, күйкентай, қарқара кездеседі.
Қайдан көруге болады. Алматыға ең жақыны – Алтынемел мен Қапшағай су қоймасы (Қонаев қаласы) маңындағы құмдар. Маңғыстау мен Үстірт шөлдерінің келбеті мүлде басқа, «марстық». Қызылорда облысындағы Барсакелмес қорығы бұрын Аралдағы арал болған, қазір шөлдің бір бөлігіне айналған; мұнда құландар мен қарақұйрықтар мекендейді.
Өзендер, көлдер және сулы-батпақты алқаптар
Құрғақ елде су – тіршіліктің басты көзі. Ең ірі өзендер – Ертіс, Сырдария, Іле, Жайық, Есіл. Көлдердің ішінде мыналар ерекшеленеді:
- Балқаш – Азиядағы ең ірі көлдердің бірі, батыс бөлігі тұщы суға жақын, шығыс бөлігі сәл тұзды.
- Алакөл мен Сасықкөл – Алакөл қазаншұңқырындағы тұзды көлдер, құстардың ұя салатын маңызды мекені.
- Зайсан – шығыстағы балығы мол көл, қазір Бұқтырма су қоймасының құрамында.
- Теңіз-Қорғалжын жүйесі мен солтүстіктегі Наурызым көлдері – елдің басты сулы-батпақты алқаптары.
- Кіші Арал теңізі – Көкарал бөгеті салынғаннан кейін оның солтүстік бөлігі қалпына келіп келеді.
Өзен атыраулары (Іле, Жайық, Сырдария) – тоғайлы ормандар мен қалың қамыс. Мұнда қабандар, суда жүзетін құстар, бірқазандар мен құтандар мекендейді. Бұл жерлердің көбі халықаралық маңызы бар Рамсар алқаптарының тізіміне енген.
Таулар
Таулар аумақтың шамамен 10%-ын ғана алып жатса да, елге ландшафтың ең үлкен алуан түрлілігін береді. Шығыста – Алтай (ең биік нүктесі – Мұзтау (Белуха), 4506 м), Сауыр мен Тарбағатай. Оңтүстік-шығыста – Жетісу Алатауы және Тянь-Шаньның солтүстік жоталары: Іле Алатауы, Күнгей және Теріскей Алатауы, ал ең шетінде – Хан Тәңірі массиві.
Биіктік белдеулері
- Тау бөктері – дала мен шөлейт, бақтар мен алма ормандары (Тянь-Шань – мәдени алманың арғы атасы, Сиверс жабайы алмасының отаны).
- Орман белдеуі – Тянь-Шаньда шамамен 1500 м-ден 2700 м-ге дейін: Шренк шыршасы, шетен, көктерек; Алтайда – балқарағай, самырсын, майқарағай.
- Субальпі және альпі шалғындары – жазда гүлге толады, мұнда жайлауда мал жайылады.
- Нивальдық белдеу – жартастар, мореналар, мұздықтар. Алматының үстіндегі Тұйықсу мұздығы әлемдегі ең жақсы зерттелген мұздықтардың бірі.
Жануарлары. Ілбіс, Тянь-Шань қоңыр аюы, сібір тау ешкісі, арқар, марал, сілеусін, бүркіт, сақалтай. Соқпақтарда тау ешкілері мен суырларды көріп қалу мүмкіндігі бар, ал ілбіс көзге іс жүзінде көрінбейді, оны тек фотоқақпандар түсіреді.
Қайдан көруге болады. Іле-Алатау ұлттық паркі Алматының дәл үстінен басталады: Үлкен Алматы көлі, Медеу мен Шымбұлақ шатқалдары, биік таулы жайылымдары бар Асы үстірті. Шыршалы ормандар мен тау көлдерін Көлсай көлдері ұлттық паркінен көруге болады. Алтайда елдегі ең ірі Катонқарағай ұлттық паркі бар, онда Рахман бұлақтары орналасқан, Мұзтауға керемет көрініс ашылады.
Бәрін бір сапарда қалай көруге болады
Мұны оңтүстік-шығыста жасау ең ыңғайлы. Алматыдан шығып, 3–4 күнде Іле Алатауының мұздықтарынан Көлсайдың шыршалы ормандары арқылы құрғақ далаға және Шарын шатқалына, одан кейін Алтынемелдің құмдарына дейін жетуге болады. Экология министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы елдің ерекше қорғалатын табиғи аумақтарына шамамен 3,7 млн адам барған, танымал парктердегі инфрақұрылым да біртіндеп жақсарып келеді.
Білген жөн
- Маусымдар. Дала мен шөл қызғалдақ гүлдейтін сәуір–мамырда және қыркүйекте ерекше әдемі. Тауға маусымнан қыркүйекке дейін барған жөн. Жазда шөлдегі аптап ыстық қауіпті.
- Ұлттық парктер ақылы. Тарифтер АЕК-ке байланған, 2026 жылы бір адам немесе бір көлік үшін орта есеппен бірнеше жүз теңгеден бірнеше мың теңгеге дейін.
- Құстар. Қорғалжын мен Наурызымда құстардың қоныс аударуын бақылауға ең қолайлы уақыт – мамыр мен қыркүйек.
- Табиғатқа ұқыпты болыңыз. Дала мен шөлде жолдан шығып кетпеңіз: тақыр мен даладағы доңғалақ іздері жылдар бойы сақталады, ал жерге ұя салған құстардың мазасын алсаңыз, балапандары оңай қырылып қалады.
