Асы үстірті – теңіз деңгейінен 2 600–3 000 м биіктікте жатқан ұшы-қиырсыз тау шалғыны. Жазда мұнда үйір-үйір жылқы жайылып, малшылардың киіз үйлері тігіледі, ал түнде төбеңнен Құс жолы көрінеді. Алматыдан бір-екі сағатта нағыз жайлауға – көшпенділердің жазғы жайылымына жетуге болатын ең қолжетімді жерлердің бірі осы. Жол бойында сарқырамалары бар Түрген шатқалы жатыр, сондықтан сапар оңай-ақ қызықты бір күнге немесе шатырмен өткізетін демалыс күндеріне айналады.
Қайда орналасқан және несімен таң қалдырады
Үстірт Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында, Алматыдан шығысқа қарай шамамен 85–100 км жерде, Іле Алатауының жоталары арасында орналасқан. Ол Асы өзенінің аңғарын бойлай 40 км-ден астам жерге созылып жатыр. Аумағының бір бөлігі Іле Алатауы ұлттық паркіне қарайды.
- Табиғаты. Бірде-бір ағаш өспейтін кең жасыл төбелер, солтүстік беткейлердегі шыршалар, көкжиектегі қарлы шыңдар. Бұлттар мұнда жиі жерге жақын жылжиды.
- Климаты. Тіпті шілдеде күндіз шамамен +15…+20 °C болады, ал түнде температура нөлге жуықтайды. Ауа райы тез құбылады: күн, тұман мен бұршақ бір сағаттың ішінде алмасуы мүмкін.
- Көшпелі тұрмыс. Жазда үстіртте отар мен жылқы баққан малшылар отырады. Кейде олардан қымыз не айран сатып алуға болады, бірақ бұл олардың жұмысы әрі үйі екенін ұмытпаңыз: суретке түсірмес бұрын рұқсат сұраңыз.
- Аспаны. Биіктік, құрғақ ауа және жасанды жарықтың жоқтығы Асыны өңірдегі жұлдыз бақылауға ең қолайлы жерлердің біріне айналдырады.
Тарихы: қорғандар мен көне жайылымдар
Адамдар бұл шалғындарды мыңдаған жылдан бері пайдаланып келеді. Үстірт пен Асы аңғарында археологтар ондаған қорған – жерлеу үйіндісін санаған, олардың көбі сақ дәуіріне (б. з. д. І мыңжылдықтың ортасы) жатады. Маңайда басқа да ғибадат ескерткіштері кездеседі, ал көрші шатқалдарда жартас суреттері бар. Үстірт ғасырлар бойы жазғы жайылым әрі Іле Алатауының аңғарлары арасындағы асу жолы болды, бүгін де сол маусымдық ырғақпен өмір сүріп келеді.
Асы-Түрген обсерваториясы
Үстірттегі басты бағдар – В. Г. Фесенков атындағы Астрофизика институтының биік таулы обсерваториясы. Оны кеңес заманында аспаны ашық әрі тұрақты болғандықтан осы жерге салған. Күмбездері алыстан анық көрінеді. Бір маңызды жайт бар: жаппай туризм мұнда тау-тау қоқыс қалдырғаннан кейін, 2023 жылдың күзінен бастап обсерватория аумағы қоршалған. Күмбездердің жанындағы бұрынғы тұрақ жабық, еркін кіруге тыйым салынған, экскурсия тек туроператорлар арқылы алдын ала келісіп қана өтеді. Үстірт арқылы өтетін жолдың өзі ашық.
Қалай жетуге болады
Жеке көлікпен
- Алматыдан шығысқа қарай Нарынқол тасжолымен (ескі Құлжа тасжолы) шығып, Есік арқылы өтіңіз.
- Қаладан шыққаннан кейін шамамен 70 км жүргенде, Түрген ауылында оңға, оңтүстікке қарай Түрген шатқалына бұрылыңыз.
- Іле Алатауы ұлттық паркінің бақылау-өткізу пунктінде кіру ақысын төлеңіз.
- Асфальт шатқалдың жоғарғы бөлігінде бітеді, одан әрі үстірттің өзіне дейін тасы мен өткелі көп серпантинді қара жол жүреді.
Бір жаққа 2–2,5 сағат жүресіз. Шатқалдың төменгі бөлігінен кез келген жеңіл көлік өтеді, бірақ үстіртке көтерілу үшін клиренсі биік, дұрысы толық жетекті көлік керек. Жаңбырдан кейін қара жол ылжырап кетеді, мұндай күндері жоғары көтерілмеген жөн.
Көліксіз
Үстіртке қоғамдық көлік қатынамайды. Алматыдан шығатын автобустар мен маршруттық таксилер Есік пен Түргенге дейін ғана барады, ал одан әрі трансфер керек. Ең оңайы – турға жазылу. Экскурсия агрегаторларының 2026 жылғы деректері бойынша шағын топпен бір күндік сапар (үстірт + сарқырама + кейде Есік көлі) бір адамға шамамен 40–48 мың теңге тұрады, жеке тур – 6 адамға дейінгі көлікке 148 мың теңгеден басталады.
Кіру қанша тұрады
Түрген шатқалы Іле Алатауы ұлттық паркінің құрамына кіреді. 2026 жылы жаяу келушіге тариф шамамен 648 теңге, жеңіл көлікке шамамен 1 297 теңге (сомалар АЕК-пен есептеледі, 2026 жылы ол 4 325 теңгеге тең). Шағын автобустар мен автобустарға мөлшерлеме жоғарырақ. Форель шаруашылығына және шатқалдағы кейбір жеке демалыс аймақтарына кіру ақысы бөлек төленеді.
Жол бойында не көруге болады
- Аю сарқырамасы – Түргендегі ең оңай жететін сарқырама: тұрақтан соқпақпен жаяу 40–60 минут жүресіз.
- Қайрақ сарқырамасы – Алматы маңындағы ең биік сарқырамалардың бірі, оған дейін жаяу 2–3 сағат жүру керек. Шатқалда барлығы жетіге жуық көрнекті сарқырама бар.
- Форель шаруашылығы шатқалдың төменгі бөлігінде орналасқан – мұнда балық аулап, тамақтануға болады.
- Есік көлі – көрші шатқалдағы көгілдір көл, оны көбіне осы маршрутқа қосады.
- Бартоғай су қоймасы – егер үстірт арқылы шығысқа қарай жолды жалғастырсаңыз.
Үстіртте немен айналысуға болады
- Серуен мен треккинг төбелерді аралап, көрші шыңдарға дейін; белгіленген айқын соқпақтар аз, сондықтан офлайн карталарға сүйеніңіз.
- Атпен серуендеу – жергілікті тұрғындар кейде атқа мініп қыдыртуды ұсынады; бағасын алдын ала келісіп алыңыз.
- Велосипед пен джип-турлар – ұзын қара жолдар дайындығы бар велосипедшілерге лайық.
- Кемпинг пен астрофото – жұлдыздар астында шатырда түнеу; ең қолайлы түндер – шілде мен тамыздағы жаңа ай кезі.
Қашан барған жөн
Ең қолайлы кез – маусымнан қыркүйекке дейін: бұл уақытта үстірт түгел көгереді, қара жол кебеді. Маусымда шалғын гүлдейді, шілде–тамызда күндіз жылы болады әрі малшылар отырады, қыркүйекте шөп сарғайып, адам азаяды. Қазаннан мамырға дейін жоғарыда қар мен көктайғақ болады, жолдан өту мүмкін болмай қалуы ықтимал.
Қайда түнеуге болады
Үстірттің өзінде қонақүй жоқ. Шатыр тігуге болады (оны обсерватория мен жайылымдардан аулақ тігіңіз, от тек рұқсат етілген жерде жағылады) немесе Түрген шатқалы мен Есіктегі қонақ үйлер мен демалыс аймақтарына тоқтауға болады. Шатыр желге төтеп беретіндей, ал ұйықтау қапшығы жазда да 0 °C-қа шыдайтындай болуы керек.
Білген жөн
- Үстірттің барлық жерінде ұялы байланыс бола бермейді, сондықтан офлайн карталарды алдын ала жүктеп алыңыз.
- Жоғарыда дүкен де, кафе де жоқ: су, тамақ алып, көліктің бакын толтырып алыңыз.
- 3 000 м биіктікте күн өте белсенді: SPF 50 крем, көзілдірік пен бас киім керек, ал кешке жылы күрте мен бөрік қажет болады.
- Барлық қоқысты өзіңізбен алып кетіңіз: үстірттің бір бөлігі дәл соның кесірінен жабылды.
- Шалғынға жолдан тыс көлікпен кірмеңіз: биік таудағы шымда қалған доңғалақ ізі жылдар бойы бітпейді.
