Киіз үй — көшпелілердің жиналмалы баспанасы. Оның торлы қабырғадан, уықтан және дөңгелек шаңырақтан тұратын ағаш сүйегі киізбен жабылып, арқанмен тартылады. Киіз үйді бір-екі сағатта тігеді, ал көлемін қабырға бөліктерінің — қанаттың санымен өлшейді. 2026 жылы алты қанат жаңа киіз үй 2,3–3,5 млн теңге, сегіз қанат үй шамамен 4,5 млн теңге, 12–16 қанат үлкен үй 7–8 млн теңге тұрады. 2014 жылы ЮНЕСКО қазақ және қырғыз киіз үйін жасау өнерін адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізді.
Қазақ киіз үйі неден тұрады
Киіз үйде шеге жоқ: барлық ағаш бөлігі таспа мен арқан арқылы біріктіріледі. Негізгі бөліктері:
- Кереге — жиналмалы торлы қабырға. Керегенің бір бөлігі «қанат» деп аталады. Киіз үйдің көлемін қанат санымен өлшейді: 4, 6, 8, 12 және одан да көп.
- Уық — керегеден шаңыраққа қарай тартылып, үйдің төбесін құрайтын иілген ағаштар.
- Шаңырақ — үйдің төбесіндегі, уықтар кигізілетін дөңгелек ағаш. Ол Қазақстанның елтаңбасында бейнеленген.
- Есік — ағаш есік.
- Туырлық, үзік, түндік — киіз жабындар: туырлық керегені, үзік төбені, түндік шаңырақтың ашық тұсын жабады. Күндіз түндікті жарық пен ауа кірсін деп ашады, түнде жабады.
- Ши — керегенің сыртынан, киіздің астынан тұтылатын шиден тоқылған шым.
- Бау-басқұр — сүйекті бекітіп, киізді ұстап тұратын арқандар мен тоқыма баулар.
Дәстүрлі киіз үй ағаш пен табиғи киізден жасалады. Бүгінде металл киіз үйлер де жиі шығарылады: олар жеңіл, тасымалдауға ыңғайлы, сондықтан туризм мен мерекелерге жиі пайдаланылады.
Киіз үй қалай тігіледі және оған қандай ырым-дәстүр байланысты
Алдымен керегені жайып, дөңгелете байлап, есікті орнатады. Содан кейін шаңырақты бақанмен көтеріп, оған уықтарды кигізеді, уықтың төменгі ұшын керегеге бекітеді. Кейін сүйекті шимен және киізбен қаптап, үстіне түндікті жауып, бәрін арқанмен тартады. Киіз үйді бірнеше адам, әдетте бір-екі сағатта тігеді.
Киіз үй тігуге байланысты ырым көп. Тарихшы Нұрсан Әлімбай Informburo басылымына берген сұхбатында үй тігуді де, үй жығуды да жартылай тастап кетуге болмайтынын, мұны жаман ырым деп санайтынын айтқан. Шаңырақ — отбасы мен әулеттің белгісі, «шаңырағың бүтін болсын» деген тілек осыдан шыққан. Дәстүр бойынша қара шаңырақ кенже ұлға қалады. Жас отбасыға жаңа үй — отау тігіп берген. Этнограф Ержан Жаубайдың айтуынша, таңертең енесінің түндігін келін ашқан.
«Радиоточка» порталы жұмыс істеген жылдары-ақ (2014–2017) киіз үй туралы «Үйді қалай тіксең, солай өмір сүресің» деген мағыналы атаумен материал жариялаған. Мәтелдің мәні қарапайым: үйді қалай тіксең, сол үйде солай тұрасың. Сондықтан киіз үй тігуге бүгін де мән береді.
2026 жылы киіз үй қанша тұрады
Баға көлеміне, материалына және жабдығына қарай қатты өзгереді. Inbusiness.kz басылымы 2026 жылғы наурызда мынадай бағдар жинаған:
| Не | Бағасы |
|---|---|
| Алты қанат жаңа киіз үй | 2,3–3,5 млн ₸ |
| Сегіз қанат жаңа киіз үй | шамамен 4,5 млн ₸ |
| 12–16 қанат үлкен киіз үй | 7–8 млн ₸ |
| Пайдаланылған киіз үй | шамамен 2,5 млн ₸ |
| Диаметрі 12 метр глэмпинг-үй (хабарландырулар) | 35 млн ₸-ге дейін |
| Толық киіз үйді бір күнге жалға алу | 50 000 ₸-ден бастап |
| Жеткізіп, тігіп беретін «дайын» жалға алу | күніне 100 000–150 000 ₸ |
Мемлекеттік органдар да киіз үй сатып алады, бағалары да әртүрлі. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ 16 қанат киіз үйге 10 млн теңгеге жуық төлеген. Павлодар облысы 60 адамға арналған, жиһазы мен ыдыс-аяғы бар 12 қанат металл киіз үйге 7 млн теңгеге жуық қаржы жұмсаған. Сұраныс Наурызда шарықтайды, бірақ киіз үйді той, корпоратив және туристік база үшін жыл бойы тапсырыс береді.
Бүгінде киіз үйді кімдер жасайды
Бұл өнер ауылдар мен шағын шеберханаларда сақталып келеді. «Казахстанская правда» газетінің дерегінше, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Балтабай ауылындағы Талғат Қанапияұлының отбасылық шеберханасы жылына 300-ге дейін киіз үй шығарады. Оны фермерлер, шопандар және туристік компаниялар, оның ішінде шетелдік компаниялар сатып алады. Таразда шебер Гүлнәр Абдуллаева киіз басып, киіз үйдің жасау-жабдығын тігеді. Павлодарда Әлішер Ауталипов 2023 жылдан бері мерекелерге арналған жарты киіз үй жасайды: оны 400 000 теңгеге сатып алуға немесе тігіп берумен бірге 70 000 теңгеге жалға алуға болады.
Бұл өнерге құрмет артып келеді. 2025 жылғы 10 желтоқсанда Нью-Делиде өткен ЮНЕСКО сессиясында жазба кеңейтілді: енді ол «Қазақстан, Қырғызстан және Қарақалпақстанның дәстүрлі киіз үйлері» деп аталады — бұл шешім туралы жаңалықтарда жазғанбыз. Отбасында сақталып келе жатқан басқа дәстүрлер туралы — қазақ салт-дәстүрлері туралы материалда.
