Алтын Орда деп орыс дәстүрінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының ұрпақтары құрған алып мемлекет — Жошы ұлысын атайды. Ол XIII–XV ғасырларда өмір сүрді, қазіргі Қазақстан жерінің көп бөлігі соның құрамында болды. Қазақстан тарихшылары Жошы ұлысын қазақ мемлекеттілігінің бастауларының бірі деп санайды: Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібек Жошының ұрпақтары еді. Сонымен бірге ғалымдар Орданың мұрагері тек Қазақстан емес, бірнеше ел екенін атап өтеді.
Алтын Орда мен Жошы ұлысы деген не
Түркі және моңғол тілдерінде «ұлыс» — үлес, иелік деген сөз. Шыңғыс хан үлкен ұлы Жошыға империяның батыс жерлерін бөліп берді. Жошы шамамен 1225 жылы қайтыс болды, ал мемлекетті түпкілікті оның ұрпақтары, ең алдымен Батый хан қалыптастырды. Замандастары оны Жошы ұлысы немесе Ұлық Ұлыс — «Ұлы мемлекет» деп атаған. «Алтын Орда» атауы кейін пайда болды: ол алғаш рет 1565 жылғы орыстың «Қазан тарихы» шығармасында кездеседі.
Орда ең күшейген кезде, шамамен 1310 жылы, Дунай мен Қырымнан Ертіс пен Хорезмге дейінгі 6 млн шаршы шақырымдай жерді алып жатты. Астанасы Еділ бойындағы Сарай қаласы болды. Қазіргі Қазақстан даласын қамтыған шығыс қанатты Сығанақ қаласынан басқарды. Оның орны Қызылорда облысында сақталған. Халқы сан алуан болды: түркі тайпалары, моңғол ақсүйектері, қала тұрғындары. Уақыт өте келе билеуші топ түркі тіліне көшті, ал Өзбек хан тұсында 1313 жылдан бастап ислам мемлекеттік дін болды.
Басты даталар: Жошыдан Қазақ хандығына дейін
| Жыл | Оқиға |
|---|---|
| 1224 | Қазақстанда Жошы ұлысының тарихы осы жылдан басталады деп есептеледі (800 жылдығы 2024 жылы атап өтілді) |
| шамамен 1225 | Жошының қайтыс болуы |
| 1236–1242 | Батыйдың батыс жорығы, Орда Шығыс Еуропа даласындағы басты күшке айналды |
| 1269 | Талас құрылтайы: ұлыс іс жүзінде дербес болды (750 жылдығын 2019 жылы атап өту ұсынылды) |
| 1313 | Өзбек хан исламды мемлекеттік дін етті |
| 1359–1381 | «Ұлы дүрбелең» — тақ үшін жиырма жылға созылған күрес |
| 1395–1396 | Әмір Темір әскерінің Тоқтамысты талқандауы |
| XV ғасыр | Орда хандықтарға ыдырады: Қазан, Қырым, Астрахан, Сібір, Қазақ хандықтары және басқалары |
| 1465 | Керей мен Жәнібек Қазақ хандығының негізін қалады |
Тарихшылар Алтын Орданың қазақтар үшін рөлін қалай бағалайды
Кеңес заманында Орданы бөтен әрі жау мемлекет ретінде көрсетті, ал қазақ мемлекеттілігінің бастауын ұлыстың шығыс бөлігі — Ақ Ордамен байланыстырды. Тәуелсіздіктің алғашқы онжылдықтарында басты дата 1465 жыл болып қала берді: 2015 жылы Қазақстан Қазақ хандығының 550 жылдығын кеңінен атап өтті.
Қазір көзқарас басқа. Жошы ұлысын зерттеу ғылыми институтының директоры Жақсылық Сабитов Orda.kz және Azattyq басылымдарына берген сұхбатында кәсіби тарихшылар арасында бұл мәселеде үлкен дау жоқ екенін айтты. Оның сөзінше, Қазақстан — Жошы ұлысының мұрагерлерінің бірі, бірақ жалғыз да, басты да мұрагер емес. Ғалымның пікірінше, Орда тақырыбы хандық тарихынан да кеңірек: Ордада бүгінде Қазақстанда тұратын көптеген халықтың ата-бабалары өмір сүрген. Археологтар Жошы ұлысында 140-тан астам қала болғанын анықтаған. Мемлекеттің өз теңгесі және Ұлы Жібек жолы бойындағы дамыған саудасы болды.
«Радиоточка» порталы жұмыс істеген жылдары-ақ (2014–2017) бұл тақырып «Алтын Орда және біз» деген материалда талқыланған. Ол кезде Орданы өз тарихымыздың бір бөлігі ретінде қарастыру енді ғана қолға алына бастаған еді.
Алтын Орда тақырыбы неге қайтадан талас тудырып отыр
2010 жылдардың соңынан бері мемлекет Орданы ұлттық тарихқа мақсатты түрде қайтарып келеді:
- 2019 жыл — Қасым-Жомарт Тоқаев «Ұлытау-2019» форумында Алтын Орданың 750 жылдығын атап өтуді ұсынды;
- 2021 жылғы қазан — үкімет Жошы ұлысын зерттеу ғылыми институтын құрды;
- 2024 жыл — Жошы ұлысының 800 жылдығы атап өтілді, Ұлттық банк «Joshy ulysy. 800 jyl» коллекциялық монеталарын шығарды;
- 2026 жылғы 20 ақпан — Алматыдағы Ұлттық музейде «Жошы ұлысы — Алтын Орда» залы ашылды;
- 2026 жылғы 19 мамыр — Астанада 23 елдің ғалымдары қатысқан «Алтын Орда дала өркениетінің үлгісі ретінде» халықаралық симпозиумы өтті, қатысушылар Орда мұрасы туралы қарар қабылдады.
Қазақстанның жаңа академиялық тарихы да дайындалып жатыр, онда Алтын Орда дәуіріне жеке том арналады. Сабитовтың айтуынша, соның негізінде мектеп оқулықтары жаңартылады.
Бұл бетбұрыс көршілердің бәріне ұнай бермейді. Өзбекстандық антрополог Бахтиёр Әлімжанов Azattyq басылымына берген пікірінде Қазақстанның Ордаға арқа сүйеуі өңірде өткеннің «империялық» бейнелері арасында бәсекелестік тудыратынын айтты. Өзбекстан үшін мұндай тірек 1993 жылдан бері Әмір Темір болып келеді. Ал Сабитов Қазақстан Орданың жалғыз мұрагері болуға ұмтылмайтынын, өз тарихын кеңестік сызбалармен емес, деректер негізінде зерттейтінін айтады.
Қазақстанда Жошы ұлысының мұрасын қай жерден көруге болады
Ең белгілі ескерткіш — Ұлытау облысындағы, Жезқазғаннан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 50 шақырым жердегі Жошы хан кесенесі. Аңыз бойынша, Жошы осында жерленген. Бірақ радиокөміртек талдауы ғимараттың әлдеқайда кейін салынғанын көрсетті, оны XIV ғасырға жатқызады. Сол дәуірдің олжаларын — теңгелерді, әшекейлерді, қыш бұйымдарды Алматыдағы Ұлттық музейдің жаңа залынан көруге болады. Орда қалаларының орны Қызылорда, Түркістан және Батыс Қазақстан облыстарында сақталған.
