Тәңіршілдік — ғалымдар ежелгі түркілер мен Ұлы даланың басқа да көшпелі халықтарының сенімін осылай атайды. Бұл сенімнің ортасында Көк Тәңірі, яғни Аспан құдайы тұр. Онымен қатар бала тууды жебейтін Ұмай ана мен қасиетті Жер-Су (Йер-Суб) қастерленген. Бұл сенімнің қасиетті кітабы болмаған: аңыздар мен ғұрыптар ауызша жеткен, ал Тәңір туралы ең көне жазбалар VIII ғасырдағы тас стелаларда сақталған.
Тәңір деген кім
Көне түркі тілінде «тәңірі» сөзі әрі «аспан», әрі «құдай» деген мағына берген. Тәңір — бәрін көріп, бәрін басқарып тұрған көк аспанның өзі. Оны адам не аң кейпінде бейнелемеген. Адамның тағдырын да, ғұмырының ұзақтығын да Аспан шешеді, билеушіге билікті де сол береді деп есептелген.
Түркі мемлекетінің басшысы — қаған Тәңірдің еркімен ел билеген. Тәңір теріс айналса, билік қолдан кететін болған. Ортақ Аспанға табыну әр тайпаны бір халыққа біріктіруге көмектескен. Қазақтың «Көк Тәңірі» деген тіркесі де осы ұғымның жалғасы.
Ежелгі түркілер қандай құдайларға табынған
Ғалымдар бұл сенімде басты үштікті бөліп көрсетеді: Тәңір, Ұмай және Жер-Су. Түркілердің түсінігінше, соғыстың нәтижесі мен мемлекеттің тағдыры солардың еркіне байланысты болған. Қазақстандық шығыстанушы, тарих ғылымдарының докторы Кенже Торланбаева бұл құдайларды былай сипаттайды.
- Тәңір — жоғарғы құдай, Аспанның өзі. Ол әлемге тәртіп орнатып, түркілерге қамқор болады.
- Ұмай — ана мен бала тууды жебейтін құдай, сәбилердің қорғаушысы. Күлтегін жазуында қаған мен інісінің анасы Ұмайға теңеледі.
- Жер-Су, яғни Йер-Суб, — жердің, судың және бүкіл табиғаттың иесі. Ол әлемнің төменгі, жердегі жартысын білдіреді.
- Ерлік — жер асты әлемі мен өлімнің иесі. Қазақстандық ғалымдардың «Культ Тенгри у древних тюрок» атты мақаласында адамның туылуына Ұмай, ал өліміне Ерлік билік етеді делінген.
Көне түркі жазулары Тәңір туралы не дейді
Басты дерек — Моңғолиядағы Орхон және Туул өзендерінің аңғарындағы стелаларға қашалған руна жазулары. Олар VIII ғасырдың бірінші жартысында Білге қағанға, оның інісі Күлтегінге және кеңесшісі Тоныкөкке арнап жазылған. Күлтегін жазуы әлемнің жаратылуынан басталады: үстінде көк аспан, астында қара жер пайда болғанда, екеуінің арасында адам баласы жаралған.
Тоныкөк өз стеласын шамамен 716 жылы, көзі тірісінде орнатқан. Бір шайқас туралы баяндай келе, ол түркілерге жеңіске жетуге Тәңір, Ұмай және қасиетті Жер-Су көмектесті деп жазады. Басқа жолдарда Тәңір күш бергендіктен қағанның әскері бөрідей болғаны айтылады. Бұл үзінділерді кеңес түркітанушысы Ирина Стеблева көне түркі діні туралы мақаласында егжей-тегжейлі талдаған («Тюркологический сборник 1971»).
Тәңірге қалай құлшылық еткен: ғұрыптар мен құрбандық
Ежелгі түркілерде ғибадатхана болмаған. Олар ашық аспан астында — тау басында, өзен жағасында, киелі ағаштың түбінде құлшылық еткен. Тарихшылар Қытай жылнамаларына сүйеніп, қаған Аспан рухына құрбандықты өзі шалғанын, ал жылына бір рет тайпа көсемдері ортақ ғұрып үшін киелі тауға шыққанын жазады.
- Аспан мен ата-бабаға мал, әсіресе жылқы құрбандыққа шалынған. Тәңіршілдікте адамды құрбандыққа шалу болмаған.
- Ата-баба аруағын қастерлеп, рудың қорғаны болуын сұраған.
- Адам мен рухтардың арасында бақсылар — қамдар дәнекер болған. Олар ауру емдеп, бал ашқан, ел сенімі бойынша «жай тас» деген арнайы таспен жаңбыр мен жел шақыра алған.
Қазақта тәңіршілдіктен не қалды
Ислам далаға бірнеше ғасыр бұрын келсе де, көне сенімнің ізі өшпеді. «Тәңір» сөзін қазақтар бүгін де түсінеді, ал «Құдай» сөзі парсы тілінен енген. ҚазҰУ зерттеушілерінің жазуынша, XVII ғасырдан бастап поэзияда «Құдай» мен арабтың «Алла» сөзі көне «Тәңірді» ығыстыра бастаған. Бірақ ескі сөз мүлде ұмытылмады: оны, мысалы, Бұқар жырау жиі қолданған.
Салт-дәстүр де сақталып келеді. Қазақтар аруақты қастерлейді. Ұрыста батырлар «Алла!» деп қана емес, «Аруақ!» деп те ұран салған, ал мақалда «Алла оңдасын, аруақ қолдасын» делінеді. Ана мен баланы қорғайтын Ұмай ананың бейнесі аңыз бен ертегілерде сақталып қалды.
Түркілер қандай жануарларды киелі санаған
Түркі дүниетанымында жануарлардың орны ерекше болған. Жылқы, қой, түйе, бөрі жазуларда да, аңыздарда да, тұмарларда да кездеседі. Көрші түркі халықтарының эпосында да киелі жануарлар бар. Соның жарқын мысалы — башқұрттың «Қоңыр бұқа» эпосы (башқұртша «Ҡуңыр буға», орысша «Кунгыр-буга»).
Оны алғаш рет 1865 жылы Р. Г. Игнатьев жазып алып, «Оренбургские губернские ведомости» газетінде жариялаған. Эпос «Акхак-кола» және «Кара-юрга» жырларымен бірге башқұрттың жануарлар туралы аңыздар цикліне кіреді. Барлығы 10-нан астам нұсқасы жиналған.
Кейіпкер қыз алысқа ұзатылып, жасауына қоңыр сиыр алады. Араға жылдар салып, оның малы Қоңыр бұқаның бастауымен Оралдың оңтүстік сілемдеріне қарай кетеді. Әйел олардың соңынан еріп, малды әнмен шақырады, ал бұқа оны туған үйіне жеткізеді. Сюжеттен бақ пен береке әкелетін киелі жануарға деген көне сенім аңғарылады.
Башқұрт эпостарындағы бұқа бейнесін және ежелгі түркілердің тәңірлік мифологиясын Қазақстанда да зерттеген. Бұл екі тақырыпқа 2012 жылы қазақстандық ғылыми журналдарда мақалалар арналды.
Тәңіршілдік бүгін: дін бе, әлде мұра ма
1990 жылдардан бері Қазақстанда тәңіршілдікке қызығушылық айтарлықтай артты. Мұндай қозғалыстарды неотәңіршілдік деп атайды. Еуразия ұлттық университетінің зерттеушілері мұны КСРО ыдырағаннан кейінгі ұлттық болмысты іздеумен байланыстырады («Еуразиялық дінтану журналы», 2025).
Тәңіршілдік ресми дін ретінде танылмаған. 2024 жылғы тамызда «Тенгри Ел» бірлестігі оны дін ретінде тіркеуді сұрады. Мәдениет және ақпарат министрлігі елде тәңіршіл діни бірлестіктің тіркелмегенін, ал тіркеу үшін заң бірыңғай ілімді, ғұрыптарды және діннің өзге де белгілерін талап ететінін жеткізді.
Тәңіршілдік қатаң мағынасындағы дін болды ма, әлде дүниетаным ба — ғалымдар бұл туралы әлі күнге дейін айтысып келеді. Бірақ бір мәселеде пікірлері тоғысады: Аспанды, табиғатты және ата-бабаны қастерлеу қазақтың тілі мен салтында айқын із қалдырды.
