Мырзашөл — Сырдарияның сол жағалауындағы Голодная степь деп аталатын жазықтың Қазақстандағы бөлігі. Бүгінде мұнда Түркістан облысының Мақтаарал, Жетісай және Шардара аудандары орналасқан. Бір ғасыр жарым бұрын бұл өңір сортаң шөл болатын. Далаға су жеткізілгеннен кейін ол Қазақстанның басты мақта өлкесіне айналды.
Мырзашөл қай жерде орналасқан және оны неге «аш дала» деп атаған?
Голодная степь үш елдің — Өзбекстан, Қазақстан және Тәжікстанның түйіскен жерінде жатыр. Оның аумағы шамамен 10 мың шаршы шақырым. Даланың басым бөлігі Өзбекстанның Сырдария және Жизақ облыстарына тиесілі, ал қазақстандық бөлігі Түркістан облысының оңтүстігінде шекараны бойлай созылып жатыр.
Жергілікті атауы — Мырзашөл, өзбекше Mirzachoʻl. «Мырза» сөзі «қожайын», «жомарт» деген мағына береді, сондықтан атауды кейде «жомарт дала» деп те аударады. Орысша «Голодная степь», яғни «аш дала» атауы бұл жердің сусыз кезде қандай болғанын аңғартады. Атакенттегі мақта шаруашылығы тарихы музейі оны адам тұруға жарамсыз сазды-сортаң шөл деп сипаттайды.
Өлкетанушы Мырзантай Жақыптың есебінше, 2018 жылы Мырзашөлдегі үш ауданның халқы 500 мыңға жуықтаған. Аудан әкімдігінің дерегінше, Шардара ауданының өзінде ғана 78 621 адам тұрады.
Мырзашөлді 1867 жылдан бастап қалай игерді?
Өлке тарихшылары игеру тарихын 1867 жылдан бастап санайды. Сол жылы бұл жерлер Ресей империясының жаңадан құрылған Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына енді. Ол кезде мақтаның бағасы өсіп, билік далаға Сырдариядан су жеткізудің жолын іздей бастады.
Алғашқы арналар ұзақ салынып, көп қателік жіберілді. 1870 жылдардан бастап мұнда Түркістанға жер аударылған ұлы князь Николай Константинович Романов арық қаздырды. 1896 жылдың күзінде оның арнасымен аққан су даланың шамамен ортасына дейін жетті.
Үлкен магистральдық арнаның құрылысы он жылдан астам уақытқа созылды. Ол 1913 жылғы 5 қазанда ашылып, Романов арнасы деп аталды. Кеңес заманында оған Киров есімі берілді, ал қазір бұл — мемлекетаралық «Достық» каналы. Сумен бірге далаға Ресей мен Украинадан қоныс аударушылар келді. Мысалы, қазіргі Мырзакент бұрын Славянка деп аталған.
Кеңес дәуірінде Мырзашөл қалай мақта өлкесіне айналды?
1924 жылғы 1 қарашада Түркістан мақта комитеті «Пахтаарал» тұқым шаруашылығын құрды. Атауы «Мақта аралы» дегенді білдіреді: бос даланың ортасындағы егістік оазиске ұқсаған. Шаруашылықтың орталығы қазір Атакент деп аталатын кент болды. Мақтаарал ауданы 1928 жылы құрылып, 2018 жылы 90 жылдығын атап өтті.
Егістікте жұмыс көп болды, бірақ қол жетіспеді. 1930–1940 жылдары мұнда жер аударылған шаруаларды жіберді. Кейінірек жыл сайын күзде «Пахтааралға» мақта теруге Алматыдан студенттер баратын болды.
1960 жылдары Сырдарияда Шардара су қоймасы салынды. Бөгет пен су электр станциясының құрылысы 1967 жылы аяқталды, сол жылы ұзындығы 130 шақырым болатын Қызылқұм каналы да тартылды. Су қоймасына 5 миллиард текше метрден астам су сыяды. Жаңғыртудан кейін Шардара СЭС-інің қуаты 126 мегаваттқа жетті.
2018 жылдан кейін Мақтаарал ауданында не өзгерді?
2018 жылға дейін Мақтаарал ауданы облыстағы халқы ең көп аудандардың бірі еді, ал оның орталығы Жетісай қаласы болатын. Президенттің 2018 жылғы 5 маусымдағы № 698 Жарлығымен аудан екіге бөлінді. Орталығы Жетісай қаласы болатын Жетісай ауданы құрылды, ал Мақтаарал ауданының жаңа орталығы Мырзакент кенті болды.
Мақта бүгін де Мырзашөлдің басты дақылы саналады. Қазақстандағы мақтаның бәрі Түркістан облысында өсіріледі. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылғы өнім соңғы 21 жылдағы ең жоғары көрсеткіш болды.
| Көрсеткіш (2025 жыл) | Мәні |
|---|---|
| Қазақстандағы мақта алқабы | 145,6 мың га |
| Қазақстанда жиналған шитті мақта | 465,9 мың тонна |
| Мақтаарал ауданындағы мақта алқабы | 35,1 мың га |
| Мақтаарал ауданында жиналған мақта | 99,1 мың тонна |
Мақтаарал бойынша деректерді аудан әкімдігі келтіреді. Қазір мақтаны жергілікті жерде өңдеуге күш салынып отыр: Мақтаарал ауданында мақта майы зауыты іске қосылды, ал Жетісайда 50 мың тонналық мақта зауыты ашылды.
Мырзашөл тарихын кім зерттеп жүр?
Мақта шаруашылығы тарихы музейі Атакенттегі 1930 жылы салынған ғимаратта орналасқан. Оның алғашқы көрмесі 1944 жылы «Пахтааралдың» 20 жылдығына орай жасалған. Кіреберісте ескі Fordson тракторы тұр: АҚШ-тан сатып алынған мұндай техниканы алғаш болып «Пахтаарал» алған.
Өлке тарихын көп жылдан бері Мырзашөлдің тумасы, өлкетанушы Мырзантай Жақып зерттеп келеді. 1998 жылы Алматыдағы «Әл-Фараби» баспасынан оның «Мырзашөлім – мырза елім» монографиясы 5 000 дана таралыммен жарық көрді. Нұрсұлтан Назарбаев 1998 жылғы 1 қарашада Жетісайға келгенде осы кітаппен танысты.
2017 жылы өлкетанушы «Туған жер» бағдарламасына сай келетін, Мырзашөл мен Қызылқұмның 1867 жылдан бергі тарихына арналған гранттық жоба ұсынды. Жоба үш оң сараптама алды, соның бірін «Зерттеуші» ғылыми орталығы жариялады. Алайда Ұлттық ғылыми кеңес жобаны мақұлдамады. 2018 жылы автор жаңа жоспарларымен бөлісті: «Мырзашөл өңірінің тарихы (1867–2018)» монографиясын, «Мырзашөл өңірі» энциклопедиясын шығару және Атакенттегі музейге көмектесу.
