Байқоңыр — Қазақстанның Қызылорда облысындағы ғарыш айлағы. Ресей оны 2050 жылға дейін жылына 115 млн долларға жалға алып отыр. Жер Қазақстанға тиесілі, ал жалдау кезеңінде кешен мен Байқоңыр қаласын Ресей басқарады. 2026 жылы ғарыш айлағынан ХҒС-қа «Союз» және «Прогресс» кемелері ұшып жатыр. Ақпанда үш жылдық үзілістен кейін «Протон-М» ұшырылды, ал сәуірде Қазақстан мен Ресейдің «Бәйтерек» кешенінен жаңа «Союз-5» зымыраны алғаш рет ұшты.
Байқоңыр кімге тиесілі және жалдау ақысы қанша
«Байқоңыр» кешенін жалдау туралы шартқа Қазақстан мен Ресей үкіметтері 1994 жылғы 10 желтоқсанда қол қойды. Алғашында мерзім 20 жыл болып, оны тағы 10 жылға ұзарту құқығы қарастырылған еді. 2004 жылы тараптар жалдау мерзімін 2050 жылға дейін ұзартуға келісті. 2021 жылы Қазақстан Парламенті бұл мерзімді шарт мәтінінде бекіткен хаттаманы ратификациялады.
- Төлем: жылына 115 млн доллар, қаражат Қазақстанның республикалық бюджетіне түседі.
- Қанша түсті: цифрлық даму министрі Бағдат Мусиннің 2021 жылы айтуынша, 27 жылғы жалдау кезінде 3 млрд доллардан астам қаржы түскен.
- Мерзімі: 2050 жылға дейін.
- Байқоңыр қаласы: жалдау кезінде ресейлік ережемен өмір сүреді, бірақ Қазақстанның бөлігі болып қала береді.
Қазақстан тарапынан ғарыш ісімен Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті айналысады.
Байқоңырдан ұшырылымдар: қазір не ұшады
Кеңес заманында және тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Байқоңыр әлемдегі ең көп жүктелген ғарыш айлағы болды — жылына орта есеппен 20-ға жуық ұшырылым жасалатын. 2016 жылы ол ширек ғасырда алғаш рет бірінші орынды америкалық Канаверал мүйісіне берді. Ресей ұшырылымдардың көбін өзінің Восточный және Плесецк ғарыш айлақтарына көшіріп жатыр, ал америкалық жеке компаниялар ұшырылым санын арттырып келеді.
Байқоңырдың қазіргі басты міндеті — ХҒС-қа ұшу. Адам мінген «Союз» бен жүк тасымалдайтын «Прогресс» кемелері № 31 алаңнан ұшады. 2025 жылғы 27 қарашада «Союз МС-28» ұшырылғаннан кейін осы алаңдағы қызмет көрсету кабинасы құлап қалды. Жаңа кабина екі айдан сәл астам уақытта орнатылып, жұмыс 2026 жылғы 3 наурызда аяқталды. Жөндеуден кейінгі алғашқы ұшырылым «Прогресс МС-33» болды.
2026 жылғы 30 сәуірде «Бәйтерек» кешенінен «Союз-5» зымыраны (қазақстандық атауы — «Сұңқар») алғаш рет ұшырылды. Бұл — бұрынғы «Зенит» зымыраны алаңының орнындағы Қазақстан мен Ресейдің бірлескен жобасы. Ұшу сынақ түрінде өтті, жерсеріктің орнына макет жіберілді. Бірлескен кәсіпорынның өкілі, ғарышкер Айдын Айымбетовтің айтуынша, екінші және үшінші сынақ ұшырылымдары 2027 және 2028 жылдары өтуі мүмкін.
Гептил және «Протондар»: Байқоңырдың экологиясы
Байқоңырға қатысты басты экологиялық наразылық — «Протон» зымырандары. Олар өте улы гептил отынымен ұшады. Зымыран құласа, отын топыраққа және ауаға тарайды. Ең белгілі апат 2013 жылғы 2 шілдеде болды: «Протон-М» ұшқаннан кейін бірнеше секундтан соң ғарыш айлағының аумағына құлады.
Осыдан кейін Қазақстан ұшырылымдарды азайтуға қол жеткізді. 2014 жылы үкіметаралық комиссия олардың санын кезең-кезеңімен қысқартуды шешті. 2016 жылы тараптар жылына бестен аспайтын «Протон» ұшырып, 2026 жылға қарай оларды пайдалануды толық тоқтатуға келісті. 2024 және 2025 жылдары жерсеріктер дайын болмағандықтан «Протондар» ұшпады. 2026 жылғы 12 ақпанда «Протон-М» орбитаға «Электро-Л» № 5 метеожерсерігін және Иранның жерсерігін шығарды. Аэроғарыш комитетінің 2025 жылдың соңындағы дерегінше, Ресейде 10 «Протон-М» зымыраны қалған, жаңаларын шығару жоспарланбайды, ал 2026 жылдан кейінгі ұшырылымдар мәселесі әлі талқылануда.
Байқоңырдан ұшырылымдар ауа райына әсер ете ме
Зымырандар «ауа райын бұзады» деген қауесет кез келген ірі ұшырылым немесе апаттан кейін пайда болады. 2015 жылғы маусымда физика-математика ғылымдарының кандидаты Әсет Дурмағамбетов Байқоңырдан ұшырылым жасалғаннан кейін ылғалдылық күрт өзгеріп, болжамдар қате шығады деп мәлімдеді. Оның айтуынша, бұл бір жерде нөсер жаңбырға, екінші жерде құрғақшылыққа әкеледі. Ол егіс және орақ кезінде зымыран ұшырмауды ұсынды. Бұл теорияны растайтын тәуелсіз ғылыми жарияланымдар шыққан жоқ.
Қазгидромет мұндай болжамдарды теріске шығарды. 2013 жылғы шілдеде «Протон» апатынан кейін қызмет найзағай мен салқындау өз болжамына толық сәйкес келгенін, оған зымыран емес, оңтүстік циклон себеп болғанын мәлімдеді. Метеорологтардың түсіндіруінше, ұшырылым бірнеше минутқа ғана созылады, ал ауа райын материк үстінде күндер бойы қозғалатын орасан зор ауа массалары қалыптастырады. Зымыраннан келетін нақты зиян ауа райымен емес, отынмен және пайдаланылған сатылар құлайтын аудандарға түсетін сынықтармен байланысты.
