Қазақстанда ажырасудың екі жолы бар: тіркеу органы (АХАТ) арқылы немесе сот арқылы. Ерлі-зайыптылардың екеуі де келіссе, ортақ кәмелетке толмаған баласы болмаса және мүлік дауы болмаса, АХАТ-қа жүгінуге болады. Мұндай жағдайда неке өтініш берілгеннен кейін бір ай өткен соң бұзылады. Қалған жағдайлардың бәрінде — 18 жасқа толмаған бала болса, жұбайлардың бірі қарсы болса немесе мүлік бөлу керек болса — ажырасу тек сот арқылы жүреді.
АХАТ және eGov арқылы қалай ажырасуға болады
Бірлескен өтінішті АХАТ органына, ХҚКО-ға немесе eGov порталы арқылы онлайн беруге болады. Жеке куәлік, неке туралы куәлік және мемлекеттік баж төленгені туралы түбіртек керек. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекске сәйкес, неке өтініш берілген күннен бастап бір ай өткен соң ерлі-зайыптылар өздері келгенде бұзылады. Бұл мерзім ешқандай себеппен қысқартылмайды.
Белгіленген күні жұбайлардың бірі келе алмаса, оның нотариат куәландырған келісімі болған жағдайда ажырасу онсыз да рәсімделеді.
АХАТ арқылы екінші тараптың келісімінсіз де ажырасуға болады, бірақ тек үш жағдайда: егер сот жұбайды хабар-ошарсыз кетті немесе әрекетке қабілетсіз деп таныса не ол үш жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырылса. Екінші тарап қарсы болса да, ажырасу тоқтамайды.
Сот арқылы ажырасу: бала болса немесе жұбайы қарсы болса
Талап арыз жауапкер тұратын жердегі сотқа беріледі. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап кәмелетке толмаған балалары бар отбасылардың ажырасу ісін кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттар қарайды. Сот балалардың кіммен тұратынын, екінші ата-ананың олармен қалай кездесетінін және алимент мөлшерін міндетті түрде шешеді. Бала 10 жастан асса, дау кезінде сот оның пікірін тыңдайды.
Жұбайлардың бірі ажырасуға қарсы болса, сот татуласуға бір айдан алты айға дейін уақыт бере алады. Осы уақытта татуласпаса және біреуі әлі де ажырасқысы келсе, неке бұзылады. Әйелі жүкті кезде және бала туғаннан кейін бір жыл ішінде күйеуі әйелінің келісімінсіз ажырасуға арыз бере алмайды.
2026 жылы ажырасу қанша тұрады
Мемлекеттік баж АЕК-пен есептеледі. 2026 жылы 1 АЕК — 4 325 теңге.
| Не үшін төленеді | Қанша |
|---|---|
| Өзара келісіммен АХАТ арқылы ажырасу | шамамен 7,7–8,7 мың теңге (нақты соманы төлем кезінде eGov көрсетеді) |
| Хабар-ошарсыз кеткен, әрекетке қабілетсіз немесе сотталған жұбаймен АХАТ арқылы ажырасу | шамамен 390 теңге |
| Ажырасу туралы сотқа талап арыз | 0,3 АЕК — шамамен 1 300 теңге |
| Мүлікті бөлу туралы талап арыз | талап етілетін үлес құнының 1%-ы |
Құны 30 млн теңге пәтер бөлінсе, баж 300 мың теңге болады. Бағалау, нотариус және адвокат қызметі бөлек төленеді.
Ажырасқанда мүлік пен алимент қалай бөлінеді
Некеде жүріп тапқан мүліктің бәрі заң бойынша тең бөлінеді. Жұбайлардың бірі ресми жұмыс істемесе де, үлесі бірдей. Сот балалар қалатын тараптың үлесін көбейте алады. Некеге дейін сатып алынған, сыйға тартылған немесе мұраға қалған мүлік бөлінбейді. Пәтер ипотекада болса, қарызды бір жұбайға тек банктің келісімімен қайта рәсімдеуге болады.
Ажырасқаннан кейін мүлікті бөлуге үш жыл уақыт бар. 2025 жылдан бастап бұл мерзім ажырасқан күннен автоматты түрде емес, адам өз құқығының бұзылғанын білген сәттен бастап есептеледі.
Неке және отбасы туралы кодекс бойынша балаларға алимент мөлшері:
- бір балаға — табыстың 1/4 бөлігі;
- екі балаға — 1/3 бөлігі;
- үш және одан көп балаға — 1/2 бөлігі.
Табыс тұрақты болмаса, сот алиментті тұрақты ақшалай сомамен белгілей алады.
Қазақстандағы ажырасу статистикасы
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы елде 115,9 мың неке және 45,7 мың ажырасу тіркелген. Бір жыл бұрын ажырасу саны 40,6 мың болған. 2026 жылдың бірінші тоқсанында 11,2 мың жұп ажырасқан. Бұл 2025 жылғы осы кезеңнен мың жұпқа көп.
- Ажырасу ең көп тіркелген өңірлер — Павлодар, Қарағанды және Солтүстік Қазақстан облыстары.
- Ең аз тіркелген өңір — Түркістан облысы.
- Ажырасудың 35%-ы бір жылдан төрт жылға дейін бірге тұрған жұптарға, 24%-ы бес жылдан тоғыз жылға дейін тұрғандарға, 8%-ы бір жылға жетпей ажырасқандарға тиесілі.
Қазақстандағы ажырасудың көптігі туралы әңгіме ертеден бар. 2010 жылдары «ажырасу көп Қазақстан» тақырыбы газет беттерінде және форумдарда жиі көтерілді. Сол кезде Анна Кудиярова ажырасу идеясы қазақ аңыздары мен мақал-мәтелдерінде бар деген ой айтқан еді: дала мәдениетінде ерлі-зайыптылардың ажырасуы мүлде естілмеген нәрсе болмаған.
Қайда жүгінуге болады
АХАТ-қа өтінішті egov.kz сайтында онлайн немесе кез келген ХҚКО-да беруге болады. Сотқа талап арыз sud.gov.kz сайтындағы «Сот кабинеті» арқылы немесе сот кеңсесіне беріледі.
