Сағадат Нұрмағамбетов (1924–2013) — тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш қорғаныс министрі, армия генералы, Кеңес Одағының Батыры және елдегі тұңғыш Халық қаһарманы. Ол соғыста взвод командирінен батальон командиріне дейін көтерілді, ал 1991–1995 жылдары Қазақстан Қарулы Күштерін құруды басқарды. 2013 жылғы 24 қыркүйекте Алматыда 89 жасында дүниеден өтті.
Сағадат Нұрмағамбетовтың өмірбаяны мен балалық шағы
Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов 1924 жылғы 25 мамырда Қосым ауылында туған. Қазір бұл — Ақмола облысының Ақкөл ауданы. Ұжымдастыру жылдары оның отбасы бірнеше отбасымен бірге Дворянка ауылына көшкен. Кейін ол «Трудовое» кеңшары атанды, бүгінде Еңбек кенті деп аталады.
1942 жылы ол мектеп партасынан тікелей әскерге шақырылды. Сағадатты Түрікменстандағы Кушка қаласындағы пулеметшілер училищесінің жеделдетілген курсына жіберді. Бұл училище майданға кіші офицерлер даярлайтын.
Нұрмағамбетов Кеңес Одағының Батыры атағын қалай алды
Ол майданға 1943 жылғы сәуірде аттанды. Алдымен пулемет взводын, кейін пулемет ротасын, одан соң атқыштар батальонын басқарды. Кубань, Украина, Молдова, Батыс Беларусь және Польша жерінде соғысты.
1945 жылғы 15 қаңтарда капитан Нұрмағамбетов Польшадағы Маринка ауылының маңында ротасын Пилица өзенінен өткізді. Рота жау жағалауындағы плацдармды, яғни шағын жер телімін басып алып, көмек келгенше ұстап тұрды. e-history.kz порталының дерегінше, екі күндік ұрыста жауынгерлер жаудың 120-ға жуық солдатын және 12 атыс нүктесін жойған. 1945 жылғы 27 ақпандағы жарлықпен 20 жастағы офицерге Ленин орденімен және «Алтын Жұлдыз» медалімен бірге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1945 жылғы сәуірде оның батальоны Берлиндегі рейхсканцелярияны шабуылдауға қатысты.
Соғыстан кейінгі қызметі
1946–1949 жылдары Нұрмағамбетов Фрунзе атындағы Әскери академияда оқыды. Содан кейін штаб пен қолбасшылық лауазымдарында қызмет етті: Түркістан әскери округі штабының жедел басқармасы офицерінен мотоатқыштар дивизиясының командиріне дейін өсті. Қазақ КСР азаматтық қорғанысы штабының бастығы, Орта Азия әскери округі қолбасшысының орынбасары және Венгриядағы Оңтүстік әскерлер тобы қолбасшысының бірінші орынбасары болды. Генерал-полковник атағына дейін жетті. 1971–1994 жылдары Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.
Қазақстанның тұңғыш қорғаныс министрі
1991 жылғы қазанда, КСРО ыдырамай тұрып, Президент жарлығымен Нұрмағамбетов Қазақстанның Мемлекеттік қорғаныс комитетінің төрағасы болып тағайындалды. 1992 жылғы мамырда комитет Қорғаныс министрлігі болып қайта құрылды, ол тұңғыш министр болды. Бұл қызметті 1995 жылғы қарашаға дейін атқарды.
Армияны жоқтан бастап жасақтауға тура келді. Оның негізі республика аумағындағы бұрынғы Орта Азия әскери округінің бөлімдері болды. Қорғаныс министрлігі мен қазақстандық БАҚ жазғандай, Нұрмағамбетов офицерлер мен техниканы сақтап қалуға тырысты, штабтар мен министрлік құрылымдарын құрды, өз әскери кадрларын даярлауды жолға қойды.
- 1945 жыл — Кеңес Одағының Батыры;
- 1994 жылғы мамыр — Қазақстанда бірінші болып «Алтын Жұлдызбен» бірге Халық қаһарманы атағын алды;
- 1995 жыл — армия генералы атағымен отставкаға шықты, кейін Президенттің кеңесшісі болды.
Ол «Лицом к огню», «Мой передний край» және «А в памяти нет тишины» атты естелік кітаптар жазды.
Сағадат Нұрмағамбетовтың қайтыс болуы және оған көрсетілген құрмет
Сағадат Нұрмағамбетов 2013 жылғы 24 қыркүйекте Алматыда қайтыс болды. «Халық генералының» қазасы туралы сол кезде қазақстандық БАҚ хабарлады. Ол Кеңсай зиратында жұбайының қасына жерленді.
Бүгінде оның есімі берілген нысандар:
- Алматыдағы Құрлық әскерлерінің әскери институты;
- Астанадағы армия генералы Сағадат Нұрмағамбетов атындағы Әскери колледж (бұрынғы «Жас ұлан» мектебі, есім 1999 жылы берілген);
- көптеген қалалардағы көшелер, соның ішінде Астана мен Талдықорғанда.
Оған арналған ескерткіштер Алматыда (2019) және Өскеменде (2022) ашылды, мұражайы Ақкөлде (2007) жұмыс істейді. Ол тұрған Алматыдағы үйде ескерткіш тақта бар. Әскерилер мен ардагерлер жыл сайын 25 мамырда оған гүл қояды. 2024 жылы ел оның туғанына 100 жыл толғанын атап өтті. Генералдың отбасы музейге марапаттар, құжаттар, әскери киім мен қару сияқты 100-ден астам жәдігер тапсырды.
