Кенесары Қасымұлы (1802–1847) — Абылай ханның немересі. Ол 1837 жылдан 1847 жылға дейін, он жыл бойы қазақ даласында Ресей империясының билігіне қарсы көтеріліс басқарды. 1841 жылғы қыркүйекте үш жүздің өкілдері оны хан көтерді, сондықтан Кенесарыны соңғы қазақ ханы деп атайды. Ол 1847 жылы қырғыз манаптарының қолына түсіп, қаза тапты. Ханның басы қазір қайда екені әлі күнге дейін нақты белгісіз.
Кенесары Қасымұлы кім және қайдан шыққан
Кенесары 1802 жылы Көкшетау тауының баурайында, Бурабай алқабында туған. Әкесі Қасым сұлтан XVIII ғасырда үш жүзді біріктірген Абылай ханның ұлы еді. Кенесары — төре тұқымы, яғни Шыңғыс ханның ұрпағы. Дала дәстүрі бойынша хандар осы әулеттен сайланған.
Кенесары көтерілісі неге басталды
1822 жылы Ресей «Сібір қырғыздары туралы жарғыны» қабылдады. Осы құжатпен Орта жүзде хан билігі жойылып, дала патша әкімшілігі басқаратын округтерге бөлінді. Айналада орыс бекіністері салынып, шұрайлы жерлер казак станицаларына берілді. Оңтүстіктен Қоқан хандығы қысым көрсетті: өз бекіністерін салып, қазақтардан алым жинады.
Кенесары алдымен келісімге келуге тырысты: губернаторларға және Петербургке хат жазды. Бұл хаттар сақталған, тарихшылар оларды сол дәуірдегі оқиғаларға қазақ ақсүйектерінің көзқарасын көрсететін сирек дерек ретінде әлі зерттеп жүр. Ханның елшілерін ұстап, жазалады. Содан кейін ол қаруға жүгінді.
- 1837 жыл — көтерілістің басталуы;
- 1838 жылғы мамыр — Кенесары жасақтары Ақмола бекінісін алып, өртеді, кейін сол жерде Астана қаласы өсіп шықты;
- 1841 жылғы қыркүйек — үш жүздің ханы болып жариялануы;
- 1840 жылдар — Қоқанға қарсы жорықтар, Түркістан, Созақ және Жаңақорғанның азат етілуі;
- 1847 жыл — Жетісуға соңғы жорық және қазасы.
Кенесарыны неге соңғы хан дейді
1822 жылғы жарғыдан кейін Орта жүзге хан тағайындалмады, ал Кіші жүзде хандық 1824 жылы жойылды. Кенесары қазақтар өздері үш жүздің ханы етіп сайлаған соңғы адам болды. Ол хан билігін қалпына келтірді: билер мен ру ақсүйектеріне сүйенді, дала заңымен билік айтты, салық жинады, тұрақты атты әскер ұстады. Оның мемлекетін барлық рулар мойындаған жоқ, бірақ бұл қазақтардың тәуелсіздігін күшпен қайтаруға жасалған соңғы әрекет еді.
Кенесарының талабы қарапайым болды: жерді қайтару, бекіністерді бұзу, салықты алып тастау және Абылай заманындағы заңмен өмір сүру. Ресей билігі бұған келіспеді.
Кенесары қалай қаза тапты
1847 жылы Кенесары Жетісуға барып, қырғыз руларымен соғыс бастады. Сәуір айында Кекілік-Сеңгір маңындағы Майтөбе тауының жанында оның әскері қоршауда қалды. Жауынгерлердің бір бөлігі кетіп қалды, ал хан соңғы адамдарымен шегінуден бас тартып, тұтқынға түсті. Ормон және Жантай манаптардың бұйрығымен ол өлтірілді. Онымен бірге інісі Наурызбай, екі ұлы және он бестей сұлтан қаза тапты.
Кенесарының бас сүйегі қайда: 2026 жылғы мәлімет
Тарихи деректерге қарағанда, ханның басы Ресей билігіне жіберілген. Бұл жөнінде екі нұсқа бар: бас Омбыдағы Батыс Сібір генерал-губернаторы князь Горчаковқа жіберілген, не одан әрі патшаға сыйлық ретінде Петербургке аттандырылған. Бір нұсқа бойынша, онымен бірге ханның мылтығы да берілген.
Іздеу жұмысы 2000 жылдардан бері жүріп келеді. 2004–2006 жылдары Қазақстанда «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында ғалымдар Ресейдің мұрағаттары мен музейлерінен із іздеді. Эрмитаж бен Кунсткамера туралы болжамдар расталмады. 2023 жылы Омбы өлкетану музейі Orda.kz журналистеріне есеп құжаттарында мұндай заттар туралы дерек жоқ деп жауап берді. Tengrinews 2025 жылы жазғандай, Ресей СІМ өз елінің музей қорындағы заттарды шетелге шығаруға болмайтынын хабарлаған.
2025 жылғы желтоқсанда Мәдениет және ақпарат вице-министрі Айбек Сыдықов ханның басы қазір қайда екені туралы нақты дерек жоқ екенін, бірақ іздеу жалғасып жатқанын айтты. Мәдениет министрлігі бас сүйек табылса, бұл туралы тек ресми түрде расталғаннан кейін хабарлайтынын мәлімдеді.
Кенесары ханның есімі қалай ұлықталады
Астанада Есіл жағалауында мүсінші Нұрлан Далбайдың Кенесарыға арнаған атты ескерткіші тұр, ол 2001 жылы ашылған. Іргетасы қисайғандықтан, 2024–2025 жылдары ескерткіш қалпына келтіруге алынып, 2025 жылдың көктемінде орнына қайта қойылды. Көптеген қалада хан есімімен аталған көшелер бар. Ол туралы Ілияс Есенберлиннің «Хан Кене» романы (1969) жазылып, «Аманат» фильмі (2015) түсірілді.
